Figurat më të njohura të historisë sonë kombëtare.

Shote Galica (Qerime Galica)(1895 - 1927)

Luftëtare e shquar e çetave kryengritëse kosovare për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të të gjitha viseve shqiptare dhe për një regjim shtetëror demokratik në Shqipëri, Heroinë e Popullit. Pa përfillur terrorin e armikut dhe ligjet e ashpra të fesë e të kanunit luftoi heroikisht për 12 vjet me radhë kundër pushtuesve serbë, austrohungarezë e bullgarë.

Shote Galica mori pjesë në më shumë se 40 aksione të rëndësishme kundër armikut. Kundërshtoi me konsekuencë politikën e dhunës e të terrorit të regjimit shovinist të Beogradit ndaj popullsisë shqiptare, shpronësimin e shpërnguljen e saj dhe kolonizimin sllav të trevave shqiptare. Më 1919 mori pjesë në Kryengritjen e Rrafshit të Dukagjinit, ndërsa më 1922-1923 luftoi për mbrojtjen e Zonës Neutrale të Junikut, e cila shërbente si bazë për kryengritjen e Kosovës e të Malësisë. Në korrik 1924 mori pjesë në mbrojtjen e zonës së lirë të Drenicës (Arbanisë së Vogël). Në korrik 1924 pas vdekjes së të shoqit Azem Galicës, vazhdoi luftimet në krye të çetës së tij. Së bashku me qindra luftëtarë të Kosovës në dhjetor të 1924 luftoi kundër ushtrive intervencioniste serbe e bjellogardiste dhe mercenarëve të Ahmet Zogut. Humbi në luftime nga masakrat e shovinistëve serbë 22 anëtarë të familjes.

Nga fundi i vitit 1926 Shote Galica u vendos në Shqipëri, ku vdiq në Fushë Krujë e braktisur nga regjimi zogist.

Eva më fal për ndërhyrje në shkim por mendoja se do ishte më mir të kemi edhe fotn e ktij Luftari Shqiparë.(Deli)

Po, shume mire qe e solle Deli. Faleminderit. Je i nderuar.

Adem Jashari u lind në muajin nëntor dhe pikërisht në ditën e 28 nëntorit i cili u brumos me atdhedashuri nga babai i tijë dhe dajës së tijë, të cilët së bashku me vëllain Hamzën lëshuan kushtrimin për ta çliruar Kosovën nga Serbia dhe bërë bashkimin e sajë me nënë Shqipërin.

Adem Jashari dhe familja Jashari ranë në fushën e nderit. ranë për të mos vdekur kurr.


Për më temër po ua sjell një link nga Iljaz Prokshi....



http://gjuhashqipe.blogspot.com/2005/12/komandanti-legjendar-adem-jashari.html

Figura kem shume te njohura ne historin tone eshte keq ti ndajm ata qe e dhane jeten per te shtrenjten toke e cila u vadit me gjak.

Dy per mua dallojne shume dhe pikrisht rrethanat e atyre viteve i bene te njohur ne historin e popullit tone jane Avni Rrustemi i cili e rrexoi per toke qenin Pasha ne Paris por e rrexoi edhe ne gjyq moralisht. dhe eshte Hasan Prishtina i cili me pare pranoi te qendroi nemalet e Kosoves se sa te dekorohej me medalet e pushtuesve.

Nje figure e shquar e historise se Shqiperis eshte Vasil Laci, qe qelloi Victor Emanuelin e trete kur beri vizite ne Shqiperi, duke i then gjithe botes se populli shqiptar nuk i pret pushtuesit me lule.

Visar shkruajti:Figura kem shume te njohura ne historin tone eshte keq ti ndajm ata qe e dhane jeten per te shtrenjten toke e cila u vadit me gjak.

Dy per mua dallojne shume dhe pikrisht rrethanat e atyre viteve i bene te njohur ne historin e popullit tone jane Avni Rrustemi i cili e rrexoi per toke qenin Pasha ne Paris por e rrexoi edhe ne gjyq moralisht. dhe eshte Hasan Prishtina i cili me pare pranoi te qendroi nemalet e Kosoves se sa te dekorohej me medalet e pushtuesve.

Avni Rrustemi (1895, Libohovë, Gjirokastër - 10 qershor 1924) - pedagog, mesues, aktivist, deputet, atentator.
Atdhetar e demokrat revolucionar i shquar, udhëheqës i shoqërisë demokratike "Bashkimi", pjesëtar i opozitës demokratike në Asamblenë Kombëtare në prag të Revolucionit të Qershorit 1924. Hero i Popullit. Lindi në Libohovë, Gjirokastër në një familje atdhetare. Mësimet fillore i mori në vendlindje, vazhdoi në normalen e Elbasanit dhe më vonë në Shën Mitër Korone (itali) kurse studimet e larta për pedagogji i filloi në Universitetin e Romës. Ndërkohë Avni Rrustemi punoi si mësues në Libohovë (1910), në Tragjas të Vlorës (1913), në Tepelenë (1916-1917) e në Vlorë (1917-1918).
I rritur dhe i edukuar në një mjedis atdhetarësh, Avni Rrustemi u shqua si veprimtar me armë në dorë për lirinë, pavarësinë e tërësinë territoriale të Shqipërisë. Më 1908 braktisi bankat e shkollës për t'u bashkuar me çetën e Çerçiz Topullit , më 1910 bëri një përpjekje për të vrarë në Shkodër komandantin e ekspeditës ushtarake osmane gjeneral Shefqet Turgut pashën. Më 1914 u radhit në forcat shqiptare për çlirimin e Shqipërisë së Jugut nga pushtimi i forcave greke. Më 1918 , me nismën e tij u formua në Vlorë shoqëria atdhetare e rinisë vlonjate me emrin "Djalëria e Vlorës". Në krye të saj organizoi demonstratën anti-imperialiste të 28 Nëntorit 1918 kundër pushtuesve italianë. Në pranverë të vitit 1919 në Shën Mitër krijoi "Lidhjen e Rinisë Shqiptare" për mbrojtjen e të drejtave kombëtare, kurse më 13 qershor 1920 vrau me atentat në Paris Esat Pashë Toptanin, politikan me botëkuptime feudale.
Akti heroik i Avni Rrustemit në Paris, nuk ishte një atentat i thjeshtë, ai nuk kishte karakter terrorist, apo anarkist... Plumbat e Avni Rrustemit që shtrinë përdhe Pashën e Toptanit ishin sinjali, kushtrimi i Revolucionit Demokratiko-Borgjez, i një revolucioni të ri i popullit shqiptarë që po ngrihej kundër feudalizmit. Me t'u kthyer në Shqipëri, në dhjetor 1920 ai filloi punën për bashkimin e shoqërive demokratike ekzistuese në një organizatë të vetme. Kongresi i mbajtur më 25 prill 1921 në Vlorë krijoi një shoqëri që mori emrin federata "Atdheu". Kryetar nderi i saj u zgjodh Avni Rrustemi. Me nismën e tij u krijuan dhe organizata profesionale të mësuesve. Pas mbylljes së federatës "Atdheu", në gusht 1922 përsëri me nismën e Avni Rrustemit më 13 tetor 1922 u krijua në Tiranë shoqëria demokratike "Bashkimi".
Avni Rrustemi nuk qe vetëm organizatori kryesor i shoqërive demokratike, por edhe një ndër ideologët më të shquar demokratë. Idetë e tij, të formuluara në një sërë fjalimesh e artikujsh publicistikë u bënë armë e fuqishme në duart e rinisë demokratike e të masave të shtypura punonjëse. "Kur qeveria, nuk plotëson nevojat më me rëndësi që ka kombi, - thoshte ai, atëherë kjo nevojë duhet të realizohet me interesimin e pjesës së organizuar të popullit e ta bëjmë ne qeverinë që ta ndjejë këtë nevojë". Daljen e vendit nga prapambetja Avni Rrustemi e shikonte në zhvillimin e ekonomisë së pavarur kombëtare. "Pa pavarësi ekonomike, - shkruan ai, - nuk mund të ketë pavarësi politike". Idetë e tij demokratike e revolucionare ai i shprehu edhe në Asamblenë Kushtetuese të vitit 1924, ku u zgjodh deputet nga populli i ish-prefekturës së Kosovës. Ai kritikoi me guxim shpërdorimet e aparatit burokratik të kohës, fodullëkun e injorancën e klasave sunduese reaksionare dhe mbrojti me zjarr traditat e popullit tonë dhe të drejtat e shqiptarëve që jetonin në trojet e veta në Jugosllavi.
Në kushtet e ashpërsimit të kontradiktave klasore e politike të vendit, reaksioni çifligar me Ahmet Zogun në krye organizoi vrasjen e Avni Rrustemit më 22 prill 1924. Me këtë akt reaksioni synonte të godiste lëvizjen demokratike-borgjeze në ngritje. Vrasja e udhëheqësit të shquar të Lëvizjes demokratike shërbeu si shkëndijë e revolucionit që triumfoi më 10 qershor 1924.


Aktivitete te tij:

Anëtarë dhe ideologë në:

• Çeta e Çerçiz Topullit
  
• Shoqata "Djalëria e Vlorës"
  
• Trupit organizatorë të demonstratës anti-imperialiste të 28 Nëntorit 1918
  
• Trupit krijues të organizatës "Lidhja e Rinisë Shqiptare"
  
• Trupit organizues dhe ekzekutues atentati mbi Esat Pashë Toptanin
  
• Trupit formues të federatës "Shoqëria Atdheu"
  
• Trupit formues të shoqërisë "Shoqëria Bashkiimi"
  

Hasan Prishtina lindi më 1873 në Vushtrri në një familje patriote, u vra më 14 gusht 1933 në Selanik me atentat. Ishte patriot e demokrat revolucionar i shquar që luftoi për lirinë e pavarësinë e atdheut, për demokratizimin e jetës së vendit, për çlirimin e Kosovës nga zgjedha serbomadhe dhe bashkimin e saj me shtetin shqiptar.
Studimet e larta i kreu në Stamboll për shkencat politiko-juridike. Në vitet 1908-1912 u zgjodh tri herë deputet në parlamentin osman, të cilin e përdori si tribunë për mbrojtjen e të drejtave kombëtare të shqiptarëve.
Në fillim të vitit 1912 së bashku me Ismail Qemalin ishte ndër nismëtarët për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të Armatosur në Shqipëri ku u shqua si udhëheqësi kryesor. Në vitin 1913 u ngarkua me detyrën e ministrit në qeverinë kombëtare të Vlorës. Me themelimin e komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" u zgjodh anëtar i tij, ndërsa në dhjetor të vitit 1919 komiteti e ngarkoi si kryetar të delegacionit të tij në Konferencën e Paqes në Paris ku do të kërkonte bashkimin me shtetin kombëtar shqiptar të Kosovës e të viseve të tjera shqiptare në Jugosllavi.
Mori pjesë aktive në përgatitjen dhe organizimin e Kongresit të Lushnjës 1920 dhe në prill të vitit 1921 u zgjodh deputet i Dibrës në parlamentin shqiptar. Në dhjetor të vitit 1921 kryesoi një ndër qeveritë më demokratike të vendit. Hasan Prishtina ishte një nga drejtuesit e organizatorët kryesorë të lëvizjes antizogiste të shkurt-marsit 1922. Gjatë viteve 1922 dhe 1923 u shqua si kundërshtar i vendosur i reaksionit të brendshëm. Shquhet si luftëtar për mbrojtjen e "Zonës neutrale" të Junikut nga forcat serbe dhe ato zogiste, si udhëheqës i lëvizjes nacionalçlirimtare dhe i çetave kryengritëse në Kosovë kundër sundimit serb. Hasan Prishtina mori pjesë aktive në përgatitjen e Revolucionit Demokratiko-borgjez të qershorit të vitit 1924, luftoi për vënien në jetë të programit të qeverisë demokratike të dalë nga ky revolucion. Në shtator të vitit 1924 në krye të një delegacioni në emër të komitetit "Mbrojtja Kombëtare e Kosovës" shkoi në Lidhjen e Kombeve në Gjenevë ku protestoi kundër barbarizmave mbi popullsinë shqiptare të qarqeve shoviniste serbe në Kosovë.
Pas dështimit të revolucionit të 1924-ës u largua jashtë atdheut. Gjatë tërë kohës në mërgim (1925-1933) qëndroi në krahun më të përparuar të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. E vazhdoi luftën kundër regjimeve diktatoriale e monarkofashiste, kundër tiranisë zogiste në Shqipëri dhe zgjedhës shoviniste serbomadhe në Kosovë. Nën drejtimin e tij, u themelua "Komiteti i Çlirimit të Kosovës" i cili veproi jashtë vendit krahas Komitetit të Çlirimit Nacional. Hasan Prishtina luftën çlirimtare në Kosovë u përpoq ta lidhë e ta bashkërendojë me luftën e popujve të shtypur ballkanikë. Disa herë u bë nismëtar i bashkëpunimit me përfaqësuesit dhe organizatat nacionalçlirimtare të Maqedonisë, të Bosnjës, të Kroacisë e të tjerë që vuanin nën zgjedhën e regjimeve shoviniste të huaja. Hasan Prishtina kërkonte respektimin e të drejtave kombëtare të të gjithë popujve ballkanikë gjë që do të arrihej sipas tij me krijimin e shteteve kombëtare në bazë të parimit të vetëvendosjes, duke përjashtuar çdo formë të hegjemonisë së njërit ndaj tjetrit. Katër herë armiqtë organizuan kundër tij atentate me armë. Dy herë e burgosën pushtuesit serbë e bullgarë. Gjashtë herë e dënuan me vdekje xhonturqit, feudali e vegla e Serbisë Esat Toptani, qarqet shoviniste serbomadhe dhe tri herë qeveria e Ahmet Zogut. Më 14 gusht 1933 u vra në Selanik me atentat nga agjentët e Ahmet Zogut në bashkëpunim me qeverinë jugosllave. Hasan Prishtina ka lënë një varg artikujsh si edhe kujtimet e tij për kryengritjen antiosmane të 1912 që kanë vlerë për historinë e lëvizjes sonë kombëtare e demokratike. Në vitin 1977 eshtrat e tij u sollën nga Selaniku në Shqipëri.

Delegat i Korces ne Shpalljen e Pavaresise, nenshkrues i vendimit historik dhe ministri i pare i bujqesise, tregetise dhe industrise.

PANDELI CALE (1879 – 1923)

“Ishte një prej atyre kombëtarëve më të rrallë, më të vlefshim, plot kurajo, nder e besnikëri. Si mal i patundur qëndronte kundër ndjekjeve të armiqve të kombit, kundër valëve dhe erërave të forta të dala plot zjar dhe helm prej gojës së kuçedrës që donte të diqte dhe të shuante ç’do shënjë të kombit shqipëtar” 1). Kështu shkruan për të patrioti Milto Sotir Gurra, drejtori i gazetës “Zëri i Popullit”.
Pandeli Llambi Cale ka lindur në Korçë më 16 mars 1879 2) dhe mësimet e para i mori në vendlindje. Mandej kreu liceun klasik francez të Aleksandrisë në Egjipt. Ai hyri në lëvizjen kombëtare shqipate që në moshë të re. Rritja e lëvizjes patriotike në qytetin e Korçës dhe në përgjithësi në jug të Shqipërisë , sidomos në dekadat e fundit të shekullit XIX dhe veprimtaria e patriotëve në kolonitë shqiptare të mërgimit në Misir e Rumani e brumosën shpejt karakterin atdhetar të Cales.
Në vitet 1900-1904 punon në Bukuresht ku merr pjesë në lëvizjen e atjeshme 3). Më 1904 Pandeliu kthehet në Shqipëri, ku bashkëpunon me shokët e kohës Thimi Marko, Themistokli Gërmenji, Sami Pojani, Orhan Pojani, Foqion Turtulli, etj, aktivizohet si pjestar i “Komitetit Shqiptar për çlirimin e mëmëdheut nga zgjedha e Osmanllinjve” 4). Pas revolucionit xhonturk të 1908-ës zhvilloi veprimtari të gjerë në organizimin e klubeve e shoqërive patriotike në Korçë, të cilat luajtën një rol me rëndësi në luftën për çlirimin kombëtar. “Pas hyrjetit Pandeliu bashkë me dëshmorin Themistokli Gërmenji dhe z. Midhat Frashëri vunë bazat dhe themelet e komitetit të fshehtë shqipëtar në Selenik dhe organizuan lëvizjet e asaj kohe më të gjitha anët e Shqipërisë” 5). Për këtë arrestohet në vitin 1910 bashkë me shumë të tjerë, si me Qamil Panaritin, Mihal Gramenon, Kristaq Kosturin, Llambi Bimblin, Tefik Panaritin, etj. Pas daljes nga burgu Calja hyri në Fier, dëboi sundimtarët turq e që këtu shkoi në Berat, ku u prit ngohtësisht nga populli beratas. Në këtë kohë ai u përpoq që me veprimet e tij të organizonte një lëvizje me qëllim kombëtar, e cila të përmbante ‘elementin idealist të popullit shqipëtar’.
“Në vitet 1908-1912 lufta e popullit shqiptar për çlirimin kombëtar hyri në etapën më të lartë dhe më të fundit të zhvillimit të saj. Suksese të reja të rëndësishme u arritën, në këtë etapë, në zhvillimin e arsimit e të kulturës sonë kombëtare. Në luftë me reaksionin xhonturk u çelën shkolla shqipe të ditës dhe të mbrëmjes, u krijuan klube e shoqëri patriotike legale dhe ilegale, u organizuan kongrese kombëtare e u bënë botime të shumta në gjuhën shqipe brenda e jashtë atdheut.” 6).
Gjatë kësaj kohe, nën kryesinë e Pandeli Cales, më 1 tetor 1908, u formua në Korçë shoqëria muzikore “Banda e Lirisë”. Kjo shoqëri patriotike kishte për qëllim: “të bërit e një muzike kombiare, dhe për të mësuar djemt’ e shkollavet muzikën dhe ximnasikën” 7). Organizimi i saj u prit me gëzim të madh nga të gjitha qarqet e shqiptarëve jashtë atdheut. Në mesazhet e tyre ata shprehnin përkrahjen e plotë morale e financiare. Veprimtari i dalluar i kolonisë së shqiptarëve në Rumani, Pandeli Evangjeli, shkruante: “Me gëzim të madh mora letrën e z. isë juaj (të P. Cales – shën. im N.K), që më 3 të këti, me anë të së cilës mësova se filluat atje një shoqëri musikale me emërin “Band’ e Lirisë”. Shumë punë të bukur dhe të pëlqyerë kini bërë. Uronj shoqërisë jetë të gjatë dhe përparim në këtë punë nobile (nënvijëzimi i origjinalit) që nisi të bënjë. Nder zotërisë juaj dhe gjithë atyrevet që u mentuan, rentnë (u përpoqën- shën. im N.K) e vunë në udhë këtë fare të bukurë mendim” ; patrioti i shquar Loni Logori një prej organizatorëve të kolonisë shqiptare të Egjiptit, midis të tjerash, shkruan: “... u gëxuam fort për themelimnë e një shokërie muxikale kombëtare.” 9); patrioti Gjergj Qiriazi, në dërgesën e tij nga Manastiri në Korçë, për plotësimin e bibliotekës së “Bandës”, nënvijëzon: “U falem me nder edhe nga zemra u dëshëronj përparim të shpejtë.” 10). “Banda e Lirisë” shoqëroi me marshe kombëtare dhe ekzekutoi këngë patriotike më 14 shkurt 1910 në mitingun për mbrojtjen e shkronjave shqipe 11). Gjithashtu prej gjirit të saj dolën dëshmorët e luftës së Orman – Çifligut, të vrarë më 29 – 30 korrik 1911 në fushën e Korçës. Pandeli Cale qëndroi në krye të kësaj shoqërie duke i bërë ballë shantazheve të shumta, kërcënimeve si dhe terrorit osman e grekoman.
Në shkurt 1909 zgjidhet sekretar i shoqërisë “Lidhja orthodhokse” 12), e cila i solli dobi të madhe lëvizjes kulturore-luftarake për çlirim kombëtar.
Në rritjen e lëvizjes së armatosur të viteve 1911-1912 Pandeliu dha një kontribut të çmuar. Nikollaq Zoi në kujtimet e tij shkruan: “... Themistokli Gërmenji, Pandeli Cali, Vangjel Gjika (përmetar), doktor Haki Mborja, s’gjetën mundësi tjetër veç të formonin çeta” 13). Në Kuvendin e udhëheqësve të kryengritjes së jugut, më 23 korrik 1912, Pandeli Calja përfaqësoi forcat kryengritëse korçare. Ky kuvend, që u mbajt në Sinjë, pati afërsisht të njëjtat kërkesa si ai i Gërçës. Në këtë kohë ai lufton me armë në dorë dhe është në krye të përpjekjeve të armatosura të zonës së Korçës, duke dhënë kështu shembullin e vërtetë të prijësit popullor, i cili qëndron gjithnjë në krye të përpjekjeve të popullit të tij për liri e pavarësi. Rreth gusht-shtatorit 1912 largohet nga jugu i Shqipërisë dhe shkon në Bukuresht. Aty merr pjesë në mbledhjen e 5 nëntorit 1912 dhe si vetëdashës niset me delegacionin që shoqëron Ismail Qemalin për në Shqipëri.
Më 28 nëntor 1912, si delegat i qytetit të Korçës, firmon manifestin e pavarësisë me siglën “Pandeli Cale” 14). Në qeverinë e parë kombëtare, Calja merr në dorë drejtimin e ministrisë së bujqësisë, industrisë dhe tregëtisë.
Më 23 mars 1914 bashkë me Themistokli Gërmenjin, Vasil Tromarën, etj. vajton vrasjen makabre të Papa Llambro Ballamaçit dhe vëllait të tij Sotirit 15). Lufton kundra elementeve grekomanë dhe andartëve grekë në Korçë në prill 1914, kohë kur ze fill puçi grek.
Pas vendosjes së princ Vilhelm Vidit në krye të fronit shqiptar në 1914, Pandeliu emigron jashtë atdheut. Vitet e luftës së parë botërore i kalon në Zvicër, Ukrainë, Bullgari, Francë. Për pak kohë u internua nga qeveria rumune, bashkë me Pandeli Evangjelin, e më vonë kaloi në një burg të Bukureshtit. Pasi u lirua shkoi me mision diplomatik në Paris. Që andej u hodh në Zvicër ku bashkë me disa shqiptarë të tjerë boton një gazetë në frëngjisht për çështjen shqiptare. Më 1918 nga Lozana e Zvicrës, bashkë me Sotir Kolenë dhe Hilmi Këlcyrën, kundërshtoi qeverinë e Durrësit me në krye Turhan pashë Përmetin, duke e quajtur atë si një “akt të tradhëtisë së hapur” 16). Më 1919 Pandeliu u kthye në atdhe, ku u ngarkua me detyrën e drejtorit të përgjithshëm të post-telegrafëve.
Më 28 maj 1920 dallohet si një prej hartuesve kryesorë dhe prej të parëve firmëtarë të protokollit të Kapshticës 17). Me këtë veprim u siguruan kufijtë e Korçës duke: “... ndaluar përparimin e ushtrisë greke që po avancon për të pushtuar Korçën.” 1. “Duke përdour një dipllomaci të stërhollë mundi të shpëtojë për herë të fundit Korçën nga sundimi (okupimi grek)” 19).
Në vitin 1920 është prefekti i Korçës. Një vit më vonë, në shkurt 1921, pas zgjedhjeve që u mbajtën, Calja u zgjodh deputet në të parin parlament shqiptar. Më pas qeveria shqiptare e dërgoi Pandeli Calen si përfaqësues të saj pranë Lidhjes së Kombeve.
Pandeli Cale e ruajti të freskët ndjenjën atdhetare gjithë jetën e tij. Ai që ishte një nga shtyllat kryesore të patriotizmit shqiptar, vdiq i sëmurë në një spital të Selanikut, larg Korçës së tij, më 5 gusht 1923. Në janar 1924 parlamenti shqiptar vuri një kurorë me lule shqiptare në varrin e atdhetarit në Selanik 20). Eshtrat e patriotit sot prehen në qytetin e tij të lindjes.
“Pandeliu është konsideruar nga patriotët e këtushmë si nxënësi më i denjë i Th. Gërmenjit dhe pas vdekjes së tij, ky ishte udhëheqësi i patriotëve në Korçë.” 21).
“Ishte miku i së vërtetës dhe i nderit, armiku m’i rreptë i gënjeshtrës dhe i intrigës. Shqipëtar q’i kish caktuar vehtes së tij një detyrë, patriotizmën të cilën gjithënjë e përmbushte me një mjeshtëri të çquar.”- shkruan gazeta “Zëri i Popullit” me rastin e vdekjes së Cales.
Pandeli Cale për meritat e tij të shquara është dekoruar me disa urdhëra e medalje. Më 1962, me rastin e 50 vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë u dekorua me urdhërin “Për veprimtari patriotike” të klasit II, me motivacionin: “Patriot dhe aktivist i shquar i lëvizjes kombëtare shqiptare kundra zgjedhës turke. Ka qënë një nga organizatorët e lëvizjes në jugë të vendit në vitet 1911-1912. anëtar i qeverisë së Ismail Qemalit. Pjesëmarrës aktiv i lëvizjes patriotike që shpuri në mbajtjen e Kongresit të Lushnjës” 22). Në vitin 1992, rastin e 80 vjetorit të Pavarësisë Kombëtare u dekorua me urdhërin “Për veprimtari patriotike” të klasit I, me motivacionin: “Atdhetar dhe veprimtar i dalluar i Rilindjes dhe i periudhës së Pavarësisë. Bashkëpunoi me atdhetarët e Bukureshtit. Në Korçë u shqua në organizimin e klubeve dhe të shoqërive patriotike. Ishte një nga propaganduesit dhe organizatorët e luftës së armatosur në Shqipërinë e Jugut (1911-1912). Përfaqësoi kryengritësit e Korçës në Kuvendin e Sinjës. Mori pjesë në mbledhjen e Bukureshtit (5 nëntor 1912), si dhe në Kuvendin Kombëtar të Vlorës si përfaqësues i Korçës. U zgjodh anëtar i qeverisë së parë kombëtare të drejtuar nga Ismail Qemali.” 23).
Një rrugë në qytetin e Korçës mban sot emrin e patriotit të madh Pandeli Cale.

40 vjet nga ndarja me Fan Nolin

Le të mos pandehin që s’kemi kapedanë për të drejtuar timonin e anijes sonë, në mes burrave energjitikë kurdoherë dalin udhëheqës të mirë. -Fan Noli

Fan Stilian Noli (1882-1965)


O flamur gjak, o flamur shkabë,
O vend e vatr’ o nën’ e babë,
Lagur me lot, djegur me flakë,
Flamur u kuq, flamur i zi.

U mbushën 40 vjet që nga vdekja e Fan Stilian Nolit, njërit nga figurat më të rëndësishme dhe më të shkëlqyeshme të letërsisë, kulturës, fesë, historisë dhe politikes të popullit shqiptar. Po e shënojmë përvjetorin e Nolit në një kohë për ne shqiptarët më të rëndë dhe tragjike se sa ishte koha në të cilën ka jetuar dhe vepruar ai, ndërmjet rreziqesh, ambiciesh, veprimesh politike dhe antipolitike. Ai lindi më 6 Janar 1882, në Ibrik-Tepi, Turqi, një fshat banuar nga shqiptarët. Noli u rrit shëndetlig e disa herë u gjet në buzë të varrit, bile një herë e kishin marrë për të vdekur dhe po e qanin për t’i dhënë lamtumirën e fundit. Në këto çaste, Noli i vogël hapi sytë e po çuditej me atë ç’ka ndodhte. Mësimet e para i morri në shkollën greke të vendlindjes dhe më vonë punoi dhe jetoi në Athinë. Në të vërtetë ai quhej Theofan Stilian Mavromati (Syziu), por ai vendosi për mbiemër emrin e gjyshit të tij Noli. Kështu u quajt gjithmonë Fan Stilian Noli.

Në vitin 1903, Noli shkon në Egjypt ku ditën punonte si mësues në një shkollë greke dhe mbrëmjeve punonte i suflar dhe aktor në teatër. Në Egjypt u njoh me disa atdhetarë shqiptar që ishin tregtar nga Shqipëria. Ata e bindën që të shkonte në Amerikë duke i paguar dhe harxhimet e udhëtimit. Nga viti 1906-1913, jetoi dhe punoi në Amerikë ku u muar me një sërë veprimtarish kombëtare shqiptare. Karrierën gazetareske e fillon në gazetën “Kombi”(1906-1907), dhe më 1907, Noli bashkoi mbarë shqiptarët e Amerikës në shoqërinë e parë politike “Besa-Besë” ku do të hapë dhe gazetën me emrin “Dielli” që u shërbente shqiptarëve në Amerikë si burim lajmesh, por edhe si një shkollë e vogël për mësimin e gjuhës shqipe. Në vitin 1908, kur Noli ishte vetëm 26 vjeç, bëhet priftë për hir të Shqipëris, ku meshën e parë e mban më 22 mars, në kishën e “Shën Gjergjit” në Boston. Me këmbëngulje Noli, në pak vite shqipëroi 6 libra fetar me gjithësej 1357 faqe, punë kjo madhështore, duke zgjidhur problemin përgjithmon të këndimit të meshës fetare në kishë në gjuhën shqipe.

Noli bashkë me Faik Konicën, më 18 prill 1912, pregatitën Federatën gjithë shqiptare në Amerikë “Vatra” që do të kishte dhe gazetën e saj “Dielli”. Federata “Vatra” dha një ndihmesë të pallogaritëshme për mërgimtarët shqiptar në Amerikë, duke lajmëruar për gjendjen e trubullt në Shqipëri atë kohë. Në vitin 1912, Noli diplomohet në Universitetin e Harvardit, dhe në nëntor të po ati viti, Noli bashkë me Faik Konicën, shkojnë në Londër, si përfaqësues të “Vatrës” për të mbrojtur interesat e çështjes shqiptare në konferencën e ambasadorëve.

Të gjithë po presim të mundim të vemi
T’i falemi Flamurit
dhe ta puthim dheun e Dashur
të Atdheut tonë.(NOLI)

Pas shpalljes së pavarsisë Noli do të punonte dhe luftonte për organizimin e politikës së brendëshme dhe të jashtme të vendit, për të vënë në jetë parimet e demokracisë së përparuar. Më 1913 është delegat në Kongresin e Triestës. Pranimi i Shqipëris në “Lidhjen e Kombeve” më 17 dhjetor 1920, ai do ta cilësonte si suksesin më të madh të karrierës së vet politike. Në dhjetor të 1921, Noli mbrin në Korçë dhe mban meshën e parë në gjuhën shqipe më 11 dhjetor të 1921. Ditën e “Shën Spiridonit”. Më 12 dhjetor, Fan Noli, mban një meshë të madhe në gjuhën shqipe në kishën e “Shën Gjergjit” dhe bën edhe kurorzimet e para të martesave në Korçë. Çifti i parë i kurrorzuar nga urat Noli ishte i Dhimitraq Çërava dhe Efigjeni Thana. Më 21 dhjetor Noli niset urgjentisht në Tiranë ku Këshilli i Lartë e ngarkoi ministër i jashtëm i qeverisë së Xhaferr Ypit.

Noli e shikonte si të domosdoshme krijimin e kishës, Ortodokse Autoqefale Shqiptare, brenda vendit, e cila do të bëhej barrierë e ndërhyrrjes politike së huaj. Kështu më 10-19 shtator të 1922, në Berat u mblodh Kongresi, i cili themeloi Kishën Autoqefale Shqiptare. Kongresi i Beratit ishte më shumë një shprehje e vullnetit politik dhe u mbështet fort nga Qeveria e Tiranës. Si qendër e Autoqefalis u caktua qyteti i Korçës, që më pas Noli u lidh ngushtë me këtë qytet, ku më vonë Korça e shpalli Fan S. Nolin, qytetar Nderi, si dhe e caktoi kanidatin e saj për deputet në Asamblenë Kushtetuese. Në vitin 1923, Fan Noli u dorëzua peshkop në Korçë dhe u emërua Mitropolit i Durrësit, Gorës e Shpatit, Primat dhe Eksark i gjithë Ilirisë, i Detit perëndimor dhe i gjithë Shqipërisë. Vetë Noli në këto çaste emërimi, do të thoshte: “Titull i madh, por pagesë e vogël, por titulli e plotëson ngushticën financiare”.

Kështu Noli do të bëhej një figurë udhëheqëse për vendosjen e rendit demokratik. Ku në qershor të 1924 do të zgjidhet kryeministër i Shqipërisë dhe për 6 muaj do të përballonte problemet ekonomike dhe politike. Por programi i tij do të rezultonte i parakohshëm për buqtë dhe feudalët që nuk njihnin demokracin e Kuvendin Popullor. Noli i rritur jashtë Shqipërisë, nuk e njihte dhe nuk mund ta njihte realitetin e vendit të tij. Në shtator të 1924, Kryeministri Fan Noli dhe me Luigj Gurakuqin do të përfaqësonin Shqipërinë në Asamblenë e pestë të “Lidhjes të Kombeve”. Ku fjalimi i mbajtur nga kryeministër Noli, pati jehonë të madhe jo vetëm në vendet antare të Lidhjes, por edhe në vendet e tjera.

E mjera Shqipni, po dergjet e po vdes
dhe neve të mallkuarit nuk e shkojmë ta shërojmë
po mundohemi ta pagëzojmë se mos na vdes pa emër,
pastajza si do ta njoh Shën Pjetri që mban hapset e parajsës.(NOLI)

Mbas rënies të Qeverisë Demokratike, Noli do të qëndronte në Europë dhe më 1925 ai zgjidhet kryetar i organizatës “Komiteti Nacional Revolucionar”(KONARE). Në vitin 1930, do të përfaqësonte Shqipërinë në Kongresin e parë antifashist në Berlin të Gjermanisë. Në vitin 1932, Noli do të rikthehet në Boston të Amerikës, i zhgënjyer nga politika, i dobët nga shëndeti, dhe shumë i varfër, ku do ti shërbente Ahmet Zogut dhe më vonë Enver Hoxhës, për hir të shqiptarëve dhe Shqipërisë. Mbas disa vitesh Noli do të thoshte për dështimin e qeverisë së tij demokratike; “Ne kishim me vete shumicën, kur vumë në programin tonë reformën agrare. Ne ishim pakica, kur erdhi puna për ta zbatuar atë”. Federata mbarë shqiptare “Vatra” e zgjedh Fan Nolin kryetar Nderi, i cili ishte figura me e fuqishme e kësaj organizate të madhe të shqiptarëve të Amerikës.

Në vitin 1937-1938, Fan Noli mbaron konservatorin e muzikës të Nju-Inglentit, dhe më 1945, Noli merr gradën “Doktor” në Historinë e Lindjes së Afërme dhe të Rusisë, në Universitetin e Bostonit. Më 13 mars të vitit 1965, në moshën 83 vjeçare vdes nga një sëmundje të rëndë, në qytetin e Launderdejl të shtetit të Floridës, Dr. Mitropoliti Fan Stilian Noli.

Se pas dimrit vjen një verë
Që do të kthehemi një herë,
Pranë vatrës, pranë punës,
Anës Vjosës, anës Bunës.(NOLI)

Rebel i lindur dhe armik i shtypjes e i padrejtësive, Noli u frymëzua me mësimet dhe parimet e Revolucionit Francez dhe të presidentit amerikan Linkoln për t’i vënë në jetë në Shqipëri. Noli ka patur bindjen se kishte lindur e i duhej të luftonte, për një Shqipëri të lirë, me kufinjë të sigurtë, të zhvilluar nga ana ekonomike e kulturore. Ai ishte i dashuruar me Shqipërin, gjuhën shqipe dhe Skënderbeun. Noli nuk pushoi së menduarit kurrë për atdheun e tij, dhe gjithmon priste rastin që të shikonte edhe një herë Shqipërinë para se të vdiste. Sa herë që gjente rastin, Noli fliste me dashuri dhe simpati për kombin dhe Shqipërin e tij. Noli e ngriti si pak kush tjetër në atë kohë figurën legjendare të shqiptarit, gjallërinë e tij nëpër shekuj. Ai e përshkoi shqiptarin si një luftëtar të paepur dhe të patrembur përmes furtunash dhe stuhish.

Fan S. Noli ky atdhetar me ndërgjegjie të lartë qytetare politike dhe demokrat i shquar, reformator i kishës, gojëtar, udhëheqës politik, kompozitor i cili luftoi për Shqipërin larg saj. Jetoi vetëm 4 vjet në mëmëdhe, zotëronte rreth 12 gjuhë të huaja, duke bërë të flasi në shqip Shekspiri, Gëte, Hygoi, Ibseni, Servantresi etj. Këto vepra Noli i përktheu në një kohë kur në gjuhën shqipe përkthehej pak, kur kushtet shoqërore dhe politike nuk ishin të përshtatshme. Ai bëri Don Kishotin të ëndërrojë shqip, bëri Otellon të zemërohet shqip, bëri Hamletin të pikëllohet shqip. Dr.Mitropoliti Fan Stilian Noli do të mbetet në Historinë e Shqipëris, si njeriu që ariti i pari me hir të vullnetit dhe hollësisë së tij, të lexojë zyrtarisht gjuhën shqipe në meshë në kishë. Dita që mëshoi për herë të parë, është një ogur i bardhë në udhën e përparimit të kombit shqiptar, dhe as e harrojmë as mund të lemë të tjerët ta harrojnë. Ai ishte shqiptari që foli shqipen më të pastër dhe të fuqishme, Noli u bë udhëheqësi shpirtëror i shqiptarëve, qe një arkitekt i madh i përpunimit të fjalës shqipe dhe i mendimit demokratik shqiptar.

Fan S. Noli si askush tjetër ngriti zërin për afrimin e Shqipërisë me botën, ngriti zërin për padrejtësitë historike që janë bërë kombit shqiptar. Ai ngriti zërin dhe luftoi për liritë demokratike dhe mendimin e lirë. Ishte për një demokraci të tipit perëndimor, me pluralizëm politik dhe zgjedhje të lira. Për këtë u jepte përparësi, marrëdhënieve me SH.B.A, dhe mënyrës amerikane të jetesës. Veprimtaria diplomatike përben një faqe më të ndritura në jetën e Nolit. Ai është përfaqësuesi i madh i oratorisë shqiptare, sidomos me fjalimet politike, por edhe në publicitetikë përdori një gjuhë me një shije të lartë artistike. Shpesh ai na ka dhënë pamje mjaftë prekëse të realizuara nëpërmjet një stili nga ana emocionale. Me shkrimet dhe oratorinë e tij ai krijoi një ndërtesë të lartë e të bukur që është studiuar dhe po studioet edhe sot. Jeta dhe vepra e Fan Nolit përbëjnë një thesar me vlera të mëdha kombëtare të kulturës dhe historisë sonë shqiptare. Librat e tij ribotohen dhe mbeten më populloret, emrin e tij e mban sheshi, shkolla dhe rruga në Tiranë e gjetkë.

Por eshtrat e tij janë ende në mërgim, përtej oqeanit. Ndoshta një ditë do të bëhen njësh me tokën shqiptare ashtu siç e dëshiroi dhe ëndërroi atdhetari i madh shqiptar Fan Stilian Noli. Pra le ta kujtojmë sot këtë figurë të gjithëanëshme shqiptare për ndihmesën e tij që dha në ecjen përpara të historisë dhe kulturës sonë shqiptare. Mendoj se vargjet prekse të Fan S. Nolit vlejnë edhe sot si dikur për mërgimtarët e shumtë shqiptar që gjenden në botë, si dhe për politikanët shqiptarë që më shumë po ngatërrojnë dhe trubullojnë punët e Shqipërisë.

Oso Kuka, hero me vulën e popullit, jo të qeverisë

Ai është heroi më popullor, më i dëgjuar, më i njohur, është kulmi i çdo heroizmi. Trimëria e tij ka marrë dhenë e përmasa që rrallë mund t‘i ketë një hero tjetër. Edhe koha që është aq e pamëshirshme nuk ka mundur ta fshijë namin e trimërinë, aq sa sot çdo trimëri e akt i madh krahasohet me Oso Kukës.
Duke qenë popullor, diktatori Enver Hoxha e lakoi për t‘i dhënë një përkrahje të lehtë popullit të Shkodrës. Ai, që në fillimet e diktaturës, pati qëllime dashakeqe ndaj tij dhe heroizmit të popullit të vet. Oso u dogj i gjallë për të mos lënë këmbë serbi të shkelë në tokën amtare, e për të mos iu dorëzuar barbarëve armiq të përjetshëm të popullit e kombit tonë. Kuptohet qëllimi i lënies në errësirë të heroit, se lartësimi i tij binte ndesh me politikën e miqësisë me millosheviçët e vjetër e të rinj. Përpos kësaj, gjatë viteve të egra nuk u lejua asnjë krijim a vepër artistike të shkruhej a këndohej. Kuka mbeti gjallë me një këngë, që këndohet tash e 100 e sa vjet. Vetëm një pikturë është inventari që përjetëson Oso Kukën dhe pas vdekjes së diktatorit, një roman me qëllime të dyshimta vihet në botim, ku lexuesi nuk priti atë ç‘ka pritej për heroin e heroizmin e Oso Kukës. Ishte poeti kombëtar, at Gjergj Fishta që përjetësoi aktin e heroit tonë në "Lahuta e Malcis‘.
Kush ishte Oso Kuka? Familja e Kukajve ishte një familje e vjetër, me tradita patriotike. Këtë mbiemër e gjejmë - thotë studiuesi dr. Mikel Prenushi - në literaturën historike humaniste të shek. 16 si mbiemër të disa luftëtarëve të Skënderbeut. Prejardhjen e tyre të largët Kukajt e kishin nga rrethet e Pejës.

Oso Kuka jetoi në vitet kur lëvizjet kundër turqve nuk kishin të sosur, e pushtonin në forma e madhësi të ndryshme. Në kryengritjen shqiptare të vitit 1831 u bashkërenduan veprimet e luftëtarëve të Zylyftar Podes me të Mustafa Pashë Bushatliut. U shtyp kjo kryengritje, por shqiptarin nuk e zuri gjumi së kërkuari lirinë. Përsëri, më 1831-‘35 plasën kryengritjet kundër reformave në të gjitha krahinat e Shqipërisë dhe më e rëndësishmja ishte ajo e Shkodrës, më 1835-ën. Kryeministri turk, Ali Pasha, emëroi Namik Ali Pashën në krye të sanxhaqeve të Shkodrës, Ohrit, Elbasanit. Kur ky sundimtar turk kërkoi pëlqimin e Portës së Lartë për zhdukjen e elementeve opozitare, Sulltani nuk ia aprovoi, madje i shkroi se "shqiptarët kanë një karakter të çuditshëm. Në Shkodër kanë ndodhur kaq shumë turbullira ...ka mundësi që të lindin revolta...."
Masat administrative, tentativat për zbatimin e reformave ushtarake e për kufizimin e qeverisjes së zonave malore, taksat, grabitja e dhuna i shtuan pakënaqësitë e Sanxhakut të Shkodrës, që u bë më i privilegjuari.
Në Shqipërinë veriore, në Shkodër, Kosovë, Dibër etj., ashtu si në jug, politika e re e të ashtuquajturave reforma ndeshi në një qëndresë të ashpër, për këtë arsye qeveria otomane dërgoi ekspedita ndëshkimore. Dështimet e saj Porta e Lartë ia vishte paaftësisë së Valinjve. Brenda 40 vjetëve (1831-1871) në Shkodër u ndërruan 52 të tillë. Knjazi i Malit të Zi kërkonte ta shfrytëzonte për të zgjeruar tokat e tij, duke sulmuar herë pas here në pikat kufitare më kyçe.
Në Shkodër, në fillim të vitit 1862, ishte krijuar një situatë kryengritëse, populli i armatosur i detyroi trupat otomane të largohen nga qyteti, preu lidhjet telegrafike, e deklaroi Valiun të rrëzuar, siguroi lidhjet me malësorë trima dhe krijoi çeta me luftëtarë-vullnetarë në mbrojtje të kufijve. Oso Kuka ishte në krye të një çete prej 24 vetash.
Duke jetuar në këtë periudhë, e me këto ngjarje, në prag të Lidhjes së Prizrenit, Oso Kuka që në fëmijëri u ushqye me dashurinë për atdheun, për trojet e veta, për kombin e vet, urrejtjen ndaj atyre që mbanin të pushtuar tokën shqiptare.
Osman Bejtullah Kuka lindi në qytetin e Shkodrës. Gjë e saktë për vitin e lindjes nuk dihet, por sipas përpjekjeve tona, më e pranueshme është viti 1820, në një familje qytetare, e cila banonte në qendër të Shkodrës (në vendin ku sot është gjimnazi "28 Nëntori"). Fëmijërinë e kaloi në shtëpinë e ardhur (të re) ndërtuar te Çinari Hoxhë - Dheut (sot rruga "Oso Kuka", nr. 12). Sipas gojëdhënave e ndonjë shkrimi të gjetur, që në të ri linte të kuptonte se do bëhej trim, se xhixha (zjarr) i nxirrnin sytë. Kur pashai turk ankohet se nuk ka djem në Shqipëri që t‘ia dalin zot trojeve të veta, ai përgjigjet dhunshëm.

Se për din e për Iman
T‘baj që t‘kaj e zeza nanë!

Më tej Oso Kuka shton:
Pse në Shqypni ka djelm si Zana.
Qi për mbret e troje të veta
Nuk i dhimet gjaja jeta.

Një i moshuar që ruan kujtime, nga ata që ka dëgjuar shton: "Osoja të bante për vete për urtësi e gojën e amël".

Në këtë kohë të huajt për Shkodrën nuk treguan as më të voglin kujdes për ta mbrojtur nga qeveritë fqinje, të cilat mundoheshin t‘i shqyenin vendit të shqipeve kafshata të majme, ndërsa për përparim, kulturë nuk bëhej fjalë. Shkodra, me pozitën e saj gjeografike, strategjike ishte në qendër të lakmive edhe të rusmëdhenjve, të cilëve u duhej dalja në detin Adriatik. Ata nxitnin Malin e Zi e Serbinë ta merrnin Shkodrën, me çdo kusht. Nga ana e vet, Mali i Zi nxiste trazira në kufi. Nga një material që na ka rënë në dorë tani së fundi për këtë problem, shkëputëm edhe këto: "Që prej vjetësh nuk i lënë të qetë (malazezët) shqiptarët në arat e kullotat e ata janë duke bërë sulme të njëpasnjëshme, plaçkitin e djegin shtëpitë e (shqiptarëve) tyre..."
Duke u krijuar kjo gjendje e për t‘i dalë zot tokës shqiptare në kufijtë me Malin e Zi, vendoseshin çeta luftëtarësh në kullat kufitare, të cilat udhëhiqeshin nga luftëtarët më të aftë e më trima atdhetarë në zë për luftë, urtësi e trimëri.

Kënga thotë:

"Në Vraninë unë jam tue dalë,
Cubat Knjazit me t‘ia ndalë....

Kur Çerkez Abdi Pasha, Vali e komandant i Vilajetit të Shkodrës, shfaq fije dyshimi nëse çeta e Oso Kukës do të përballonte ushtrinë malazeze, Oso Kuka me shikim të rreptë e rëndë i thotë: "Pasha! Në qoftë se malazezët guxojnë me përkitë, ka me e ndie e besa ke me e pa, se kush asht Oso Kuka..." Pashai Osman me pushtetin e tij voli mundin e djersën e popullit, grabiti e shteroi burimet jetësore e nuk ishte në gjendje as ta mbrojë, as të luftojë lakmimet e cenimet e të tjerëve ndaj Shqipërisë, madje pengonte shqiptarët t‘i bënin mbrojtje vendit të tyre, trojeve të veta, se Turqia plotësonte dëshirat e qëllimet e tyre mbi kurrizin e vendit tonë, duke nxitur edhe ai vetë gjakderdhje e vjedhje në kthinat kufitare e shpesh qeveritarët nuk i linin shqiptarët t‘u përgjigjeshin kërcënimeve malazeze e serbe.
Ngjarja, ku lindi heroizmi i Oso Kukës, ishte në vijë kufitare me Malin e Zi, ishte kalaja e Vraninës, e cila në qershorin e vitit 1861 u sulmua nga ushtria malazeze. Ajo numëronte një kontingjent prej 8000 vetësh. Në fillim ata zaptuan Lisedrën (një ishull i vogël në liqen të Shkodrës,nga ku me lundërza komandanti armik hodhi forca në Vraninë, për të marrë së pari kullën, se kjo e bënte më të lehtë ecjen para të ushtrisë malazeze. Kulla (Kalaja) kishte përpara një të ashtuquajtur Maksud-kullë (rezervë), ku Osoja kishte lënë pjesë të shokëve të vet. Pabarazia në numër e luftëtarëve shihej qartë, luftonte një ushtri 8000 trupash me një çetë të vogël shkodranësh.

Djemtë e Osoja mbanin pushkën ngrehur gati. Kënga te "Lahuta" vazhdon:

Djersë e gja xu me kullue,
Po s‘nxu asnjeri me u ligështue.

Me zjarrin e njësitit të Osos ushtarët malazezë nuk bënin asnjë hap para. Kjo e bindi komandantin armik, se me forcën e armëve kalanë e Oso Kukës nuk mund ta merrte, prandaj vuri në shërbim dredhinë. I dërgoi me besë një njeri, i cili kërkoi dorëzimin, duke i premtuar nderime të mëdha dhe grada.

Trimi ynë i kthen një përgjigje, ashtu si e këndon kënga:

Me xhevap po shkon te shkina
Po dëgjo more Nikollë
Pa u djegë e gjithë Vranina
Oso Kuka nuk të bjen në dorë... e shton:

"Nuk jena mësue me ra në duar të huaja për së gjalli, e nuk kena nevojë për ndere të tjerëve, kena boll të tonat", i është përgjigjur edhe njëherë Osoja.
Me vete ai kishte një djalë të ri të quajtur Salë Behri, nga Shkodra. Me të kishte lidhje familjare. Djali tregoi trimëri të pashoqe gjatë luftës së egër e të pabarabartë me forcat serbe e malazeze që kishin rrethuar Vraninën. Duke e parë veten të rrethuar dhe të pamundur për të çarë rrethimin e mijërave forcave armike, Oso Kuka ka folur: "Kush don me ndejt me mua të rri, por unë gjallë nuk dorëzohem, por do të digjem brenda, këtu në kullë", lajmi i kësaj beteje të pabarabartë u mor vesh edhe në Maksudkull, ku kishin mbërritur forca ndihme nga Shkodra, të cilat kanë vënë përpara malazezët. Ata nga unë nuk kishin nga t‘ia mbanin, iu afruan kullës, filluan të kacavirreshin në muret e saj, të hipnin mbi çati. Oso Kuka, mbasi kishte marrë edhe mendimin e shokëve të çetës, për të mos u dorëzuar i jep urdhrin njërit prej tyre që shërbente si kuzhinier: "Afroi fuçitë e barutit midis kullës, se dora e varrueme nuk më len me i afrue"? Dhe kur mbi pullaz (çati) kishin kërcyer qindra malazezë, qindra të tjerë kishin thyer muret, trimi ynë thërret edhe një herë:

"Ah kadale", Nikollë të vraftë Zoti,
Se këtu i thonë Oso Baroti,
Se djeg veten edhe ty...

"Dhe u dha zjarr fuçive me dorën tjetër që kishte shëndosh. Me qindra armiq u hodhën në erë. E fortë ishte tronditja e shpërthimit të fuçive me barut, sa malet e Krajës u zbardhuan", tregonte plaku i motnuem, nga ata që kishte dëgjuar prej prindërve. "Në Shkodër ka ardhë era e mishrave të luftëtarëve të djegur", tregonte i ndjeri plak Qamil Kuka. "Kur kanë arritur forcat e ndihmës nga Shkodra, midis të cilëve edhe vëllai i Osos (Cufja) në kullën e djegur nuk mund të hyje nga yndyra e mishrave të djegur. Asgjë nuk kishte mbetur, u gjet vetëm një krah, i cili u njoh se i kujt ishte, se mbante në të një shkrim. Ai ishte i Salë Behrit", fliste plaku i urtë.
Me këtë ngjarje, trimëria e Oso Kukës ngriti monument Vraninën, në gërmadhat e së cilës është heroizmi i shqiptarit, aq sa një gjeneral turk, i detyruar nga fakti i trimërisë së rrallë, shkroi: "Janë nga popujt ma trima e ma luftëtarë, e s‘druajnë vdekjen, sidomos kur është puna për mbrojtjen e vendit të tyre, atëherë ata tregojnë se janë ushtarë të shkallës së lartë. Kjo i pranohet nga të gjithë", përfundon gjenerali i njohur turk. Bilbili i letrave shqipe, at Gjergj Fishta, shkruan në "Lahutën e Malcis‘": Njisi gjaku qi Oso Kuka

Sot ka derdhun ke ato suka
Si për mbret, si për dhe të parëve
Vlon sa vlon ndër dej të shqyptarëve.

Vdekja heroike e Oso Kukës mori dhenë, e dëgjoi i madh e i vogël. Oso Kuka - tregonte plaku i moçëm nga ata që kishte dëgjuar - u vajtua për një javë në familje. Erdhën ngushëllime jo vetëm nga mbarë qyteti i Shkodrës, por edhe nga Shala e Shoshi, Gruda, nga Kosova e Rrafshi i Dukagjinit. Avdi Pasha u njoftua, por nuk reagoi. Kjo e zemëroi e ia ngriti më lart urrejtjen ndaj turqve-osmanë. Zemërimi i popullit u shpreh edhe disa muaj pas, sa për një shkak të vogël shpërtheu në Shkodër një kryengritje, e cila mbërtheu në kalanë Rozafat për 25 ditë forcat turke. Kjo revoltë ishte prelud i ngjarjeve që përgatitën e çuan në krijimin e Lidhjes së Prizrenit. Kjo tokë përherë ka gjëmuar nga pushka e topi, nga trimëria e heroizmi që nuk njeh kufi, se heronjtë nuk njohin kohë, kufi, ata lindin kur i kërkon atdheu e detyra e mbrojtjes së tij.

Akti i Oso Kukës e bën krenar çdo shqiptar.

Fishta i madh e skaliti në veprën e tij, në këngët që u bënë popullore e që këndohen në dasma e gëzime. Heroi doli nga populli e populli i këndoi me vargjet e poetit të madh. Nga fundi i shekullit të kaluar, revista e arbëreshëve të Italisë e Anselmo Lorekios, që dilte në Katanzaro, botonte një artikull për Oso Kukën - (Nr. 5, viti 1898). Ajo shkruante: "Shkodra është vendi fatlum, ku ka lindur Oso Kuka dhe duke komentuar heroizmin e tij theksonte: "Përgjigjja që dha Oso Kuka ishte tamam përgjigje shqiptare". Po aty botohej edhe një poezi popullore, që revista kishte marrë nga Shkodra atë ditë.

Ja disa vargje nga përgjigjja e Oso Kukës dhënë të dërguarit të Knjazit.

"Unë jam djalë i Shqipnisë".

Edhe revista "Albania", që botohej jashtë atdheut, i kushtoi një shkrim me interes, në fillim të shekullit tonë, figurës heroike të Oso Kukës. Për krijimtarinë popullore, kushtuar këtij trimi legjendar, kanë shkruar Gustav Majer në Studime Shqiptare (1897), revista "Dituria" Tiranë, 1927, Kasem Taipi në përmbledhjen e tij "Zana popullore" më 1933-shin dhe botimet folklorike.

Më 1923-shin Avni Rustemi e përmend emrin e Oso Kukës në një thirrje që ua drejton autorëve të shoqërisë "Bashkimi".

Në fillim të viteve ‘20, mësuesi patriot Zef Harapi i kushtoi një dramë heroit të Vraninës, Oso Kuka.

Edhe për Oso Kukën, si e thamë dhe në fillim të shkrimit tonë, paranojaku Enver Hoxha kishte mërira, e zinte në gojë "sa për të larë gojën", si thoshte Shkodra. E përsërisim se vetëm një këngë, një pikturë e disa artikuj në gazeta u shkruan për këtë simbol të trimërisë e vetëmohimit. Lartësimi dhe vënia aty ku e meritonte trimin Oso Kuka i prishte terezinë me miqtë e tij sllavë e cenonte interesat e tyre dhe të tijat, andaj diktatori pranonte fashitjen e heroizmit të kombit të vet, përpara interesave me serbët e kallëpeve të ndryshme, aq sa pas vitit 1944, edhe ndonjë shkollë a rrugë që populli ia kishte vënë emrin e heroit të vet, regjimi komunist ia fshiu. Me vdekjen e diktatorit sikur u gjallërua e u rrit përkujdesi e nderimi për këtë figurë popullore, sa u shpejtua t‘i vihet emri i një rruge, një shkolle, u botua ndoshta me porosi një roman, u mendua për një muze, por edhe kjo përpjekje nuk ishte e gjatë. Erdhën vitet e demokracisë e heroizmi i Oso Kukës evokoi heroizma të rinj. Nga populli shqiptar lindën heronj e pishtarë të demokracisë. Po emri i Oso Kukës është sintezë e tërë heroizmit shqiptar e kërkon të gjejë vendin e vet, nderimin që i takon. Edhe tani, i lënë në harresë. Nuk u kujtua kush ta lexonte, të paktën në netët përkujtimore të një emisioni televiziv, ose t‘i shkonte mendja për të. Një Oso Kukë që nuk vjen më, po që në gjakun e shqiptarit ka plot molekula me gjene të tipit Oso Kukë, andaj edhe ai gjak kërkon nderim, se jemi shqiptarë

Azem Bejta
Shote Galica
Mehmet Gradica
Hasan Prishtina
Isa Boletini
Oso Kuka