Nen rrezikun e atentateve 

Eshte e ditur tashme nga te gjithe, se te vetmit politikan qe i kane bere atentate ne Shqiperi disa here radhazi eshte vetem Azem Hajdari (!). Askush atehere nuk i "vuri rendesi" ketij fakti se atentati i pare iu be ne kapercyell te vitit 1990, kur ishte vetem me nje shofer dhe u nis per ne Skrapar. Shoferi, qe i dhimbsej jeta, se sapo ishte martuar, u kthye nga rruga mbrapsht. "Nuk ma mban Azem,- i tha,- aman a te mbete hateri te kthehem?". Azemi i dha leje, vecse duke mos e nencmuar i tha: 

"Ti kthehu, por makinen nuk ta jap! Kur ta clirojme Shqipnine prej diktature, do perpiqem me te cue shofer ambasade, se vec atje duhen "trima" si ti!"... 

E morri vete makinen, dhe ne kryeqendren e komunizmit, ne "kalane e Hysni Milloshit", qe ato dite, themeloi shoqaten "Veprimtaret e Enverit" u nis per Skrapar. Per fat, ne sallen e kinemase te qytetit po ate dite ishin mbledhur kreret e besnikeve te S. Gradecit. Azemi u futet ne salle, shpalos xhaketen e tij ku kishte varun disa granata mesimore, dhe u thote: "Mos kujtoni se kam ardhe me ua sha Enverin, por as me e levdue nuk kam nder mend! Ketu jam ardhe vetem se e di qe skraparllinjte jane burra trima, se dhe trimi i leshon rrugen ma trimit! Ju jeni 600 vete a ma shume, une jam vetem !..."

Salla "i leshoi armet". Fjalimi atdhetar dhe prekes i Azemit, qe ia njihte vlerat dhe burrat atdhetare cdo fshati e jo me krahine, dialekti i tij, qe dukej sikur kishte dale nga legjendat e Mujit e Halilit, toni burrnor dhe i larte (nuk e perdori mikrofonin), i ngriti ne kembe skraparllinjte patriote. Kaq u desh, ate dite Azemi ishte ne besen dhe bujarine e tyre. Dhe per bujari e trimeri, skraparllinjte jane me te shquar sesa ne naivitetin qe kane treguar duke u bere istikam i diktatures. Prej Skrapari dli dhe parulla

"Shkojme e clirojme Tiranen, se ay kopuku Ramiz Alia, na tradhetoj Komandantin!". E verteta qe Ramizi ishte kopuk politik nuk mohohet! Kur nje delegacion i PD-se, me Berishen, Azemin, Imamin dhe nja dy te tjere i shkuan ish-presidentit R.Alia ne zyren e tij, ku dikur kishte punuar Haxhi Lleshi. Takimin e kishin kerkuar demokratet per ligjin mbi zgjedhjet se me ane te proporcionalit Ramiz Alia donte te hidhte vaun. Azemi per t(i kujtuar Ramizit respektimin e regullave te lojes politike per zgjedhjet e 31 marsit 1991 meqense ishte hera e pare qe do votohej gjoja "demokratikisht", i deklaroi se ishte i detyruar te priste delegacionin e PD-se. Mbas kerkesave te riperseritura R. Alia pranoi te priste ne zyre e vet, por vec dy veta, Berishen dhe Hajdarin (!). Azemi i coi fjale protokollit te Ramiz Alise, se numrin nuk na e percakton ai, por e vendos kryesia e PD-se grupin negociator. Keshtu qe ne presidence shkuan 4 vete. Dredharaku Ramiz Alia, mbasi u ul perballe delegacionit te PD-se, i hetoi nen xhakete nje kobure Azemi Hajdarit. Deshi te nderpriste biseden se, gjoja "nuk ishin ne kushte te barabarta" (dhe padyshim ky ishte vec sebepi) meqense Azemi ishte i armatosur (!). Ne ate moment Azemi, qe ishte i lindur per zbulim, brofi ne kembe dhe hapi dy krahet e perdeve te renda te zyres se Ramizit dhe mbrapa tyre, te armatosur me kallashnikove, me gishtin ne kembez dhe fishekun ne goje (!), qendronin dy oficere te Drejtorise se Dyte Famekeqe te Ministrise se Brendshme, te cilet ngrine persegjalli. 

- Asht hera e pare qe nuk po rren zoti Alia,- i thote Azemi,- ky fakt tregon se nuk jemi ne kushte te barabarta! Cohemi e shkojme se me ket( nuk ka burrni profesor Berisha!

...Deshtoi keshtu nje atentat i cili sot ka vetem vlera kurioziteti. Por sikur te mos ishte vigjilenca e Azemit, mos u cuditni, gjykoni dhe mos harroni, Ramizi kishte kerkuar vetem Berishen dhe Hajdarin (!). PD-ja dergoi nje grup perfaqsuesish dhe jo vetem dy tropojanet! Ne shtyp, nuk eshte cudi qe "ZP"-se, do i jepej urdheri nga skenaristet e sigurimit te shtetit, qe te celte faqen e pare me titullin makaber dhe djallzor: "VRITEN ATENTATORET HAJDARI DHE BERISHA, QE DONIN TE ELIMINONIN SHOKUN RAMIZ ALIA" 

Te shkuara e te paharruara!...

Ramizi mbeti si mjeran ne Presidence, ndersa delegacioni i demokrateve iku nga ajo zyre qe qelbej kerme dhe pabesi tradicionale prej dekadash te tera. Pak dite mbas kesaj, Ramizin e mundi Franko Krroqi, nje inxhinier minierash, demokrat dhe kapacitet shkencor me daten 31 mars 1991! Komunizmi u mund pikerisht tek lagja, ku 50 vite me pare ishte themeluar PKSH me 8 nentor 1941, nen kujdestarine e Beogradit. Ne lagjen e familjeve te nderuara: Kaceli, Daja, Dashi, Petrelaj, Nallbani, Farkaj, etj. populli i mencur tiranas ia "pershendeti" jubileun Ramizit "ala-tironce", ia dha voten demokracise. Tiranasit jane njerez te mrekullueshem.

Duke thirrur ne kujtese dhjetra raste te tjera, qe Azemi rrezikohej me jeten dhe shpetonte per mrekullit te Zotit, ngul kembe qe amshimi i tij dhe veneracionin qe kishte per engjellin e tij mbrojtes, Dervishin e Luzhes, perbejne ate aftesi, qe populli e thote "ka lindur me kemishe".

Tyrben e Luzhes, objekt i sektit bektashian, tropojanet e respektojne dhe e njohin si veper te Azem Hajdarit. Ky vend i shenjte sherbeu si faktor civilizues per malesine e thelle te Tropojes. Prej dites se celjes se saj, malsoret betohen: -Per ate tyrbe e per ate njeri te shenjte - Dervishin e Luzhes! Disa here e mbrojti Dervishi e tyrbja nga vdekja e sigurte! E kur mitrolozet e Beogradit dhe Athines, ne duart e antishqiptarve goditen gjoksin e Azem Hajdarit per vdekje naten e zeze te 12 shtatorit 1998, ndoshta nuk diti njeri ta lexoje! Ishte vete mesazhi i shenjte i nje alarmit qe dilte nga toka dhe nga qielli!

Ate nate toka u la me gjakun e Azemit. Qielli derdhi ujra permbytes ne Tirane. Taman sic shkruhet ne librat e lashte. Ngjet tamam ashtu, kur kombit i kanoset nje kob ogurzi! Do kryqezohet i pavdekshmi! A nuk ngjau kobi i madh e fatal me shqiptaret ne Kosove?!..Azemi u kryqzua!

Qelluan ne Lushnje gjate rebelimit te vitit 1997 me kallashnikov, po Azemi nuk iku nga tribuna e qytetit. Gjuajten me granate ne tribunen e Shkallnuerit dhe Azemi mbuloi me trupin e vet Sali Berishen. Fatbardhesisht granata nuk shkrepi, sepse e carmatosi me duart e veta Azemi. 

I bene atentatin ne Uren Vajgurore, perseri deshtuan! Organizuan ne B. Curri perseri atentat, plagosen Bardhyl Pollon! Azemi shpetoi! Ndersyen nje tjeter malsor te mbajtur peng nga komunistat (G.M.) dhe e goditen me 5 plumba brenda ne Parlament! Perseri shpetoi! 

E qelluan me snaiper nga godina e stacionit te Milotit me 14 shkurt, kur kishte dhe te birin ne veture, perseri u shpetoi(!). 

U vendos qe t(i behej ATENTAT me mitroloz Kulinov 12,7 mm. E VRANE! E VRANE AZEM HAJDARIN! Me 12 shtator 1999, kur u shtri pertoke AI, plaget i mori demokracia, i mori Shqiperia, i mori Kosova ne gjoks! Sepse Azem Hajdari me gjoks i delte per zot te arthmes! 

Per atentatin e fundit, do ndalem pak me gjate.

Viti 1998, solli permbytje te medha. UCK-ja me 14 shkurt ndezi luften e lavdishme ne Kosove. Kisha 7 muaj pa pune. Socialistet na hoqen per paaftesi disave nga RTSH-ja. Ne krye te listes isha une, Koco Devole, Ndue Ukcama, Osman Mula, etj. Shpirterisht ishim ne opozite me atmosferen qe krijoi ardhja ne pushtet me kallash e te majteve ne Shqiperi. 

Nuk e kuptonim fillimisht se nga vinte kjo ndjenje e te qenurit ne opozite. Nje dite Azemi e saktesoi: "Nuk ka dale PD-ja ne opozite, por ceshtja kombetare. Na shiti Nano ne Krete, e ja dhe tash ne Lisbone... "

Ne shtepine e Azemit strehohehin 13 luftetare te plagosur te UCK-se. Gjendja e mjeruar ekonomike, trishtimi i humbjes ne "piramidat", gjaku qe derdhej ne Kosove, perbene shtysen qe me Edmond Zhulalin te projektojme dhe te veme ne skene Koncertin Homazh-Kosova Djep Lirije! Ishte dhe nje fare mllefi, per t(u treguar drejtueseve te RTSH-se, se cfare mund te benim ne te "paaftit e pushuar nga puna". 

Entuziazmi ne koncertin e pare dhe optimizmi qe ndezi mesazhi i dale nga 10 yjet e artit mbarekombetar, na coi ne turnen humanitar neper 22 shtete te Europes. Ishim nisur me 10 shtator 1998 kur ne Koncertin e dyte ne Ludwigschaven, nje telefonate e Abaz Sule Hoxhes, na tronditi duke na pllakosur trishtimi.... Kane vra Azem Hajdarin bre Agim, ti shndosh... Nuk mbaj mend asgje se cfare ngjau. Ishim bere gur e mur. E morren vesht artistat. Pezullova nje minut cdo gje dhe i propozova salles nje minut heshtje per te gjithe ata qe japin jeten per SHQIPTARI! Nuk arrita te mbaroj fjalen, kur nga mesi i salles, zeri i nje motre kosovare gjemoi: Lavdi Azem Hajdarit! 

Salla e mbushur plot e perplot e ngritur ne kembe ushtoi LAVDI! Lavdi per legjendarin e demokracise! Lajmi ishte perhapur si rrufeja. Te gjithe shqiptar(t e Kosoves qe takuam pergjate turneut 6 mujor neper Europe, vinin te brengosur e na ngushellonin me dashurine dhe mirenjohjen e tyre paskaj. "Ta clirojme Kosoven, se pa ia marre hakun Azemit nuk gjejme rehat!"- na jepnin kurajo. Azemin e duan dhe e nderojne te gjithe Shqiptaret e vecanerisht Shqiptaret e Kosoves. Kishin te drejte. Ne cdo tubim, ne cdo feste apo fushate, Azem Shpend Hajdari ishte i vetmi politikan qe prej dhjetorit 1990 e deri kur dha jeten e mbyllte fjalen e tij me thirrjen RROFTE KOSOVA E LIRE! ATJE I KEMI VORRET E TE PAREVE TANE! 

Tashme sheshet presin mesazhin e tij! Zemrat e ndjejne clirimin e Kosoves qe troket ne cdo zemer e ne cdo prag! Azem Hajdari - i riu, djali qe nuk arriti ta perqafoje baben e vet persegjalli, do rritet. Te jatin, Azemi i ri, do e njohe nga ninullat e nenes se vet! Do ta ndjeje prane, nga tregimet e motres Rudina dhe vellajt Kiri! Do degjoje per babin e vet, nga kujtimet e mbresat e pashlyeshme te shokeve te Azemit! Do ndjeje respektin dhe dashurine nga shqiptaret e Kosoves. Endrren e babes se vet, per te shkele ne token e lire te Kosoves, vogelushi Azem do e realizoje seshpejti! Dhe atje ne Kosove, ku i kemi varret e te pareve tane voglushi Azem Azem Hajdari ne odat e burrave, do mesoje dhe fjalet e para te jetes se vet nga bashkemoshataret: - KOSOVA REPUBLIKE!

Mireupafshim Azem ne Kosoven e lire dhe te pavarun.

Une kisha nje sugjerim per formusistet, - mos ta perdorin pa nderprer formen copy/paste, sepse tema mund te behet monotone, dhe pastaj nuk diskutohet shume ne te. Nuk them qe hic, por me rrall. Te diskutohet me shume, e te kopijohet me pak. Sic eshte ajo thenja popullore:
"rrall e per mall"...

Faleminderit per mirekuptim

Biligoa te kame thene mos i perkra tradhetaret mos ti prape pyete berishen se si u vra azem hajdari qe ti e cmone mos u mer te shajeshe figuren e ramiz alise mos sjel ketu shkrimet e bucpapajt

Artikujt e Abdyl Frashërit konsistonin në një pikë: bashkimin e Vilajeteve shqiptare dhe çlirimin e saj nga perandoria Osmane

Në këtë tërbim te penave ballkanike Abdyl Frashëri fillon të shkruaj në gazetën “Messager de Vienne”. Botoi gjashtë artikuj. Ai prekte në esencë çlirimin e shqiptarëve, lëvizjen kombëtare. Po ashtu me argumente të fuqishme, duke i vlerësuar lartë dhe me peshë pikëpamjet e disa historianëve evropian të kohës për autoktonin e shqiptarëve thekson ndër të tjera “ Shqiptarët e sotëm nuk janë gjë tjetër veçse ilirët e kohës antike dhe këta , nga ana e tyre, nuk janë veçse pasardhësit e pellazgëve të kohës parahistorike”. Ai vazhdon më tutje duke i përmendur figurat e njohura dhe të shquara si Aleksndrin e Maqedonisë, Pirron e Epirit dhe Skenderbeun. Nuk le pa përmendur edh kapedanë të tjerë , figura të rëndësishme deri në shekullin XIX të cilët lanë gjurmë si në aspektin politik, ushtarak e segmente të tjerë e që kishin peshë në proceset e kohës.
Këto punime të botuara në një mënyrë paraqesin edhe platformën politike të Komitetit të Stambolli. Dhe jo rastësisht ai tregon zgjidhjen. Tu epen të drejtat kombeve , ku do të mbretëroj paqja, nëse nuk bëhet kjo atëherë luftërat nuk do të ndalen dhe nuk do të ketë stabilitet dhe paqe në Ballkan. Kërkon nga Evropa që të mos lejoj copëtimin e Shqipërisë sipas interesave Serbe e Malazeze.
Abdyli vlerësonte drejt ndryshmet që po ndodhnin në Evropë.
Duke parë se Anglia, Franca, Italia, Austria mendojnë se Perandoria Osmane është në shkatërrimin e saj, nyjën kyçe kundër pansllavizmit rus mund ta luaj vetëm kombi grek, . Abdyli vlerëson se kjo tezë ishte e gabuar, se as kombi grek e shqiptarë nuk mund të bëjnë gjë vetëm. Një ide interesante që ishte një sugjerim për këto shtete vlen të përmendët se: ne i kemi parë shpeshherë grekët të mashtrohen nga Rusia kurse shqiptarët asnjëherë”. Faktet historike dëshmojnë se në këtë mënyrë, me një trajtesë shkencore, historike e politike e ka trajtuar Pashko Vasa në traktatin “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët të botuar në frëngjisht dhe gjermanisht më 1879 në Paris dhe Berlin.
Abdyl Frashëri këto çështje i trajtoi më herët në gjasat artikujt në revistën “Mesager de Vienne” në Vjenë.
Objektivi ishte shumë i qartë i të gjitha shkrimeve dhe i veprimtarisë politike të Abdyl Frashërit në njërën anë të njoftonte opinioni e gjerë ndërkombëtar për të drejtat e shqiptarëve dhe në anën tjetër tu tërhiqte vërejtjen se territoret shqiptare nuk do të lejohen të bëhen pre e pazarllëqeve të armiqve.
Duke vlerësuar fuqitë e mëdha të kohës se duhej të rishikoheshin vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, tani për Komitetin e Stambollit por edhe për Lëvizjen Kombëtare shtroheshin detyra dhe obligime të reja. Dhe sidomos kur kihej parasysh se përgatitej të takoheshin fuqitë e mëdha në Berlin dhe të rishikonin edhe njëherë hartën ballkanike.
Pozita e shqiptarëve respektivisht Shqipërisë para Kongresit të Berlinit ishte tepër e disvavorshme. Prandaj Abdyl Frashëri u fokusua në afrimin midis programeve të rrymës patriotike revolucionare dhe qarqeve patriotike të moderuara, ku ishin personalitet të respektueshme dhe me ndikim në këtë kohë si Ilaz Pash Dibra, Ali Pashë Gucia, Hasan Pashë Tetova, Avdulla Pashë Dreni, Abedin Pashë Dino, Omer Pashë Vrioni, Selim Beg Bushati etj.
Abdyl Frashëri edhe pse i shihte divergjencat midis rrymave që ekzistonin, mendonte se ato do të zgjidheshin me krijimin e Lidhjes Shqiptare, me bashkimin e tyre dhe unifikimin e mendimit politikë e atdhetar.



Ideologu i Lidhjes Shqiptare të Prizrenit

Muaji maj shënon peticione të shumta dhe memorandume drejtuar fuqive të mëdha se shqiptarët janë të gatshëm të mbrojnë territorin e tyre nëse vendoset në dëm të tyre. Një aspekt tjetër që kishte marrë përmasa të mëdha ishte edhe ideja e formimit të Lidhjes shqiptare që kishte filluar të shtrihej në çdo cep të tokave shqiptare. Ja seç shkruan konsulli austriak në Shkodër, Lipih më 18 maj 1878, në informacionet e marrura nga vartësi i tij në Prizren, Jelinek: “ shqiptarët e Kosovë e gjetën rrugën e drejtë kur iu përveshën formimit të Lidhjes Popullore. Ata deklaruan se në rastin ekstrem, do të udhëheqshin nga parimi i mbështetjes në forcat e tyre. Ky parim i dha nxitje të mëtejshme idesë që është bërë shumë popullore në Shqipëri ” Kjo frymë e unitetit pa dallime të mëdha mbretëronte kudo.
Në këtë kohë veç kishin filluar krahinat e ndryshme shqiptare të qonin njerëzit e tyre për në Kuvendin e Prizrenit. Për të përfaqësuar Shqipërinë e Jugut ishin caktuar Abdyl Frashëri i cili përfaqësonte forcat patriotike revolucionare dhe Qazim Konica që do të përfaqësonte forcat patriotike të moderuara. Natyrisht se programi i Komitetit të Stambollit kishte përkrahjen e të gjitha forcave, andaj edhe Abdyl Frashëri ishte promotori i delegacionit për në Prizren.
Abdyl Frashëri prej Frashërit në fillimin e qershorit kishte mbërritur në Stamboll për tu takuar me anëtarët e Komitetit të Stambollit, ku në të njëjtën kohë takoi edhe personalitete të shumta si Ali Pashë Gucian, Ilaz Pashë Dibrën, Avdulla Pashë Drenin, Shehë Mustafë Tetovën, Mustafë Pashë Vlorën, Zija Prishtinën, Vejsel Bej Dinon. Takimi me anëtarët e Komitetit të Stambollit por edhe me personalitete të shquara që jetonin në Stamboll bënë që të përgatitej mirë rreth programit politik i cili do të paraqitej në Prizren
Programi ishte shumë i qartë i cili do të paraqitej në Prizren dhe në bazë të dokumentacionit shihet se përmbante tri pika: Në Prizren të formohej “ Lidhja Shqiptare” me karakter politik kombëtar; Lidhja të kundërshtonte me çdo mjet vetëm shkëputjen e trojeve shqiptare ; Ajo të kërkonte, në të njëjtën kohë, bashkimin e viseve shqiptare në një vilajet të vetëm.
Delegatët me në krye me Abdyl Frashërin u nisën në mëngjesin e 8 qershorit me tren për në Prizren.
Në mbrëmjen e 9 qershorit Abdyli me delegat të tjerë mbërritën në Prizren.
Punimet e u hapën më 10 qershor , ku merrnin pjesë 110 delegat. Personalitete të shquara dhe të njohura në rrethet shqiptare si: Abdyl Frashëri, Ali bej Gucia, Iljaz pashë Dibra, Hasan pashë Tetova, Ymer Prizreni ( kryetar i komisionit organizator të Kuvendit ), Abdullah pashë Dreni, Ahmet Koronica, Shaban bej Prizreni, Zija bej Prishtina, Jashar bej Shkupi, Shaban bej Peja, Filip Doda, Sulejman Vokshi, Shuajip Spahiu, Ali Ibra, etj.
Në këtë kuvend merrnin pjesë përfaqësues të gjitha vilajeteve në përjashtim të përfaqësuesve të vilajetit të Shkodrës të cilët ende nuk e kishin mbledhur kuvendin ndërkrahinor..Por të cilët përmes një telegrami theksonin se së shpejti do ti dërgonin delegatët e vet.
Kuvendi I filloi punimet dhe filluan diskutimet ku Abdyl Frashëri përveç të tjerave theksoi…qëllimi i kësaj mbledhje sot për sot është tu presim hovin armiqve të egër duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar që ti mbrojmë me gjak trojet që na kanë lënë gjyshërit dhe stërgjyshërit tanë”.Ai u propozoi që të formonin një Lidhje Shqiptare, një besëlidhje të mbarë kombit shqiptarë, një organizatë të vetme për të gjitha trojet shqiptare e cila do të merrte në dorë fatin e Shqipërisë(K.F). Në këtë kuvend edhe pse kishte zëra për krijimin e një lidhje me karakter islamik, megjithatë u arrit që të jetë një lidhje një bashkim pa përcaktuar karakterin e saj.


Pas diskutimeve të shumta pikërisht në këtë ditë u formua Lidhja e Prizrenit si organizatë politike e ushtarake...Në këtë kuvend përveç personaliteteve tjera që u caktuan në komisione të ndryshme, Abdyl Frashëri u caktua në komisionin për punë të jashtme.
Duke pasur parasysh se Kongresi i Berlinit do të mbahej 3 ditë më vonë me vendimin e kuvendit Abdyl Frashëri dhe Jani Vreto u nisën për në Berlin. U takuan me kancelarin gjerman Oto Von Bismarkun dhe me kryeministrin Britanik Lordin Bikonsfild. Ata parashtruan kërkesat e lidhjes së Prizrenit, respektimin e tërësisë territoriale dhe njohjen e autonomisë së Shqipërisë.
Pas kthimit të Abdyl Frashërit nga misioni diplomatik filluan diskutime të ashpra rreth qëndrimeve të tij në Berlin. Një pesë e cila ishte pro sulltanit dhe donin që lidhjes ti epnin karakter islamik e kritikuan ashpër Abdyl Frashërin. Mirëpo me urëtin, diplomacinë, oratorin e Abdylit këshilli i përgjithshëm më 2 korrik 1878 anuloi KARARNAMENË (Akti i Vendimeve) dhe miratoi një kanun të ri, dhe kështu e shpalli organizatën si një Lidhje Shqiptare e cila do të mbronte te drejtat kombëtare shqiptare. Në një mënyrë platforma e Komitetit të Stambollit dhe e personaliteteve të shquara të kohës gjetën përkrahjen edhe në Kuvendin e Prizrenit
Duhet theksuar se formimi i Lidhjes së Prizrenit shënonte fitoren më të madhe të shekullit XIX. Kjo lidhje mori përsipër të mbronte çdo pëllëmbë të trojeve shqiptare, pa llogaritur në çmimin që mund të ketë. Edhe pse Abdyl Frashëri nuk u zgjodh kryetar i Këshillit as komitetit , ai u konsideruar si personaliteti më i devotshëm, brumi dhe fryma e lidhjes shqiptare të Prizrenit
Kongresi i Berlinit nuk mori parasysh kërkesat e shqiptarëve, as të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Edhe pse shumë letra e memorandume drejtuar qeverive që përfaqësoheshin në Kongres, megjithatë çështja shqiptare nuk u pa seriozisht nga Kongresi i Berlinit. Dhe në këtë kohë Abdyl Frashërin e kemi në Dibër, në Janinë, e gjithandej trojeve shqiptare për të sensibilizuar Lidhjen Shqiptare të Prizrenit dhe për të vazhduar përpjekjet për tërësinë territoriale por edhe për autonomin e Shqipërisë. Këto dy komponentë ishin të pandalshme në misionet e tij kudo që ishte.
Lidhja Shqiptare e Prizrenit tani veç hapur kishte shpalosur programin e saj kombëtar. Dhe këtë mision diplomatik e barte vetë Abdyl Frashëri me shokë.
Vlen të përmendët edhe Kuvendi i Prevezës më 11 janar 1879, ku këtë kuvend e kryesoi Mustafa Nuri Vlora. Por figura që i dha dimension të qartë këtij Kuvendi ishte padyshim Abdyl Frashëri. Kuvendi deklaroi hapur se nuk kundërshtonte bashkimin e Tesalisë me Greqinë por se do të kundërshtonte çdo lëshim toke nga Epiri. Në këtë kuvend merrnin pjesë 400 përfaqësues të mbarë Shqipërisë (Ky kuvend u mbajt duke parë gatishmërinë e Perandorisë Osmane për tu ulur me përfaqësuesit Grek për të caktuar kufirin e ri, ku në këtë rast shihej si rrezik marrja e një pjese të territorit të Shqipërisë.)
Abdyl Frashëri edhe pas fillimit të Konferencës Turko-Greke në Prevezë më 6 shkurt 1879, hartoi memorandum dërguar kancelarive të mëdha. Ai më 22 mars 1879 në memorandum theksonte ndër të tjera shqiptarësinë e viseve epirote në jug të lumit kallamas, ku hynte pjesa më e madhe e Çamërisë, të cilën i a kishte premtuar Kongresi i Berlinit Greqisë.
Kjo konferencë dështoi, por mbeti që kjo çështje të kaloi në duar të fuqive të mëdha .

Abdyl Frashëri në mision diplomatik

Abdyl Frashëri së bashku me Mehmet Ali Vrionin tani kishin një mision diplomatik. Ata filluan të trokasin në dyert e kancelarive të fuqive të kohës të cilat kishin vendosur në Kongresin e Berlinit.
Ata u takuan me kryeministrin Italian A. Depretis dhe me sekretarin e përgjithshëm të ministrisë së jashtme G. Tornieli, po ashtu me ministrin e jashtëm të Francës Vadingtonin,me lordn Anglez Salisbëri etj. Pas vizitave këtyre shteteve u nisën drejt Gjermanisë, këtu nuk u pritën nga Bismarku, por as edhe nga ministri i jashtëm Bylov. Ai mori në dorëzim memorandumin e Lidhjes Shqiptare por nuk pranoi dy delegatët. Po ashtu edhe në Vjenë arritën me këtë mision, por nuk u pritën nga Konti Andrashi me motivacion se deri më tani nuk ka pranuar delegacione të Rumelisë Lindore. Memorandumin e mori por nuk krijoi mundësi që të bisedohej me përfaqësuesit e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Pas këtij misioni diplomatik, u kthyen në Stamboll për të përcjellur për së afërmi konferencën e ambasadorëve të fuqive të mëdha. Nga dokumentet e kohës shihet se konferenca nuk arriti që të vendoste diçka apo të ndryshoj rreth kufirit Turko-Grek, gjë që mbeti sipas protokollit nr 13 për tu zbatuar.
Pas vizitave të shumta nëpër Evropë Abdy frashëri tani edhe më shumë bindej se bashkimi i Vilajeteve në një Vilajet Shqiptar është mbase i domosdoshëm. Ai fillon hapur të paraqes Stambollit kërkesat e popullsisë Shqiptare dhe Lidhjes së Prizrenit për krijimin e një formacioni shtetror shqiptar.
Është i njohur Kuvendi i Gjirokastrës i 23 korrikut 1880, të cilin e udhëhoqi Abdyl Frashëri. Edhe njëherë ky kuvend u zotua se nuk do të njohim vendimet e Kongresit të Berlinit dhe do të mbrojmë me armë çdo pëllëmbë të tokës së Shqipërisë. Në këtë vazhdë në Dibër u thirr kuvendi i përgjithshëm Lidhjes Shqiptare. Ky kuvend u mblodh më 20 tetor 1880.
Tani kur veç kishin filluar të zbatoheshin planet djallëzore të Kongresit të Berlinit dhe kur kjo bëhej edhe me ndihmën e perandorisë Osmane, Abdyl Frashëri u nis drejt Dibrës ku ishte I planifikuar të mblidheshin të gjithë përfaqësuesit e pjesëve të Shqipërisë. Morën pjesë 300 delegat
Në këtë Kuvend tri qenë pikat kyçe: Çështja e mbrojtjes së Ulqinit, Krijimi i Vilajetit të Shqipërisë dhe Formimi i Qeverisë Shqiptare. Në këtë kuvend kishte divergjenca midis forcave revolucionare dhe të moderuar. Të vetmen pikë që u pajtuan ishte krijimi i një vilajeti Shqiptarë që ishte qëndrim unanim. Dy pikat tjera si mbrojta e Ulqinit dhe krijimi i Qeverisë së përkohshme mbeti pa vendime të përbashkëta. Megjithatë fryma revolucionare nuk ngarendi për mbrojtjen e Ulqinit dhe krijimin e Qeverisë së Përkohshme.
Vendimet e këtij Kuvendi iu dërguan Stambollit, por ishin të ndara në dy propozime
Pas këtij Kuvendi Abdyl Frashëri nuk u kthye në Janinë, por u nis drejtë Kosovës.
Forcat e Lidhjes Shqiptare e Prizrenit tani gjendej në luftë të rreptë kundër forcave të perandorisë Osmane.

Formimi i Qeverisë së Përkohshme dhe lufta e armatosur kundër portës së lartë

Duke u shtruar nevoja e një organizimi më të mirëfilltë, duke qenë në luftë me perandorinë osmane u thirr Kuvendi i jashtëzakonshëm i Lidhjes Shqiptare, ku u mblodh në mesin e janarit të vitit 1881. Kuvendi mori dy vendime me peshë edhe historike, të cilët përfaqësonin edhe idetë e të gjitha trevave shqiptare si Projektin për të krijuar një Shqipëri të bashkuar me anë të kryengritjes së armatosur dhe për ta kthyer Komitetin Kombëtar të lidhjes së Prizrenit në Qeveri të Përkohshme Shqiptare. kryetar i qeverisë zgjidhet Ymer Prizreni, për punë të jashtme Abdyl Frashëri dhe për organizimin e ushtrisë Sylejman Vokshi.
Në këtë kohë ishte lëshuar fletë arresti për Abdyl Frashërin nga perandoria Osmane. Edhe pas formimit të qeverisë Abdyl Frashëri do të jetë në çdo pjesë të territoreve Shqiptare për ti dhënë fuqi veprimeve dhe luftës për krijimin e shtetit Shqiptar.
Shih seç shkruan Sami Frashëri në letrën që i dërgon Jeronim Deradës më 20 shkurt 1881 ” punët që po bënë Lidhja e Shqipërisë në Gegëri që prej nj muaji e tëhu mbase nuk i kini dëgjuar,, sepse gazetat e Evropës nuk bëjnë shumë fjalë për to, meqenëse nga njëra anë Turqia nuk lë që ato të përhapen nëpër botë, nga ana tjetër, armiqtë tanë, grekë dhe Sllavë, duan ti tregojnë sikur janë të vogla dhe të pasakta”. Ndonëse ngjarjet ishin tepër të rrepta dhe lufta zhvillohej, ajo edhe nga qarqet e ndryshme nuk prezantohej për të mos thënë fare dhe shihej si aspekt i brendshëm i perandorisë. Ofensiva e rreptë që u ndërmor nga porta e lartë të udhëhequra nga Dervish Pasha kundër forcave të Lidhjes së Prizrenit në Kosovë e po ashtu edhe në drejtim të Shkupit arritën që këtë të fundit ta fusin menjëherë në dorë. Pas pushtimit të Shkupit forcat e Dervish pashës filluan arrestimin e pjesëmarrësve më aktiv të Lidhjes Shqiptare
Thyerja e ushtrive shqiptare në Slivovë dhe Shtimje që ndodhi më 20 prill 1881 , në një mënyrë lëkundi shpresat për fitore dhe vullnetin e forcave shqiptare për të shkuar më tutje. Po ashtu edhe rënja e Prizrenit më 22 prill 1881, dhe hyrja e Dervish Pashës rëndoi shumë aspektin politike e ushtarak. Qeveria e Përkohshme u bllokua totalisht dhe ishte e izoluar ku forcat e saj filluan të shkapërderdhen. Dervish Pasha me të mbërrimë në Prizren shpërblim dha 50 lira turke flori për kokën e gjallë ose të vdekur të Abdyl Frashërit.
Ideologët e Lidhjes Shqiptare ndiqeshin këmba këmbës, pasi që Lidhja Shqiptare respektivisht Qeveria e Përkohshme veç kishte humbur territoret e çliruara dhe njerëzit e saj ishin shpërndarë në pjesë të ndryshme.

Arrestimi i Abdyl Frashërit dhe jeta pas burgut

Abdyl Frashëri arrestohet në kasollen e lundërtarit i cili ishte përgatitur për të kaluar lumin Shkumbin bashkë me dy bashkëudhtarë. Përgjegjësi i patrullës së gjandarmëris ishte Jakup Çaushi të cilët e përcollën Abdylin në burgun e Elbasanit. Prej Elbasanit më 28 prill 1881 me pranga në duar e nisën për ta dorëzuar në Prizren më 10 maj 1881.
Me burgosjen e Abdylit, e të Sylejman Vokshit dhe largimit të Ymer Prizrenit, Lidhja Shqiptare e Prizrenit përfundimisht u shpartallua. U shpartalluan edhe degët e saj në pjesët e Shqipërisë respektivisht në vilajete Shqiptare. Nga disa burime thuhet se gjenerali i egër Dervish Pasha kishte marrë një ekspeditë terrori duke burgosur në Vilajetin e Kosovës 3000 mijë veta, në Shqipërinë jugore dhe qendrore 4000 mijë veta. Këtë e bënte edhe për një arsye që te të gjithë ata që kanë synime autonomiste të ndillte frikën, të shlyente edhe në memoriet e tyre idealet për pavarësinë e Shqiptarëve.
Abdyl Frashëri në bodrumet e kalasë së Prizrenit ishte i izoluar plotësisht duke e mbajtur në pranga.
Shkrimtari Arbëresh, G. Skiroj shkruan se :” Dervish Pasha bëri shumëçka për të gjetur njerëz për të dëshmuar kundër Abdyl Frashërit kinse i kishte nxitur të luftonin kundër Perandorisë Osmane. Njërin prej dëshmitarëve Abdyli e kishte pyetur “Mos vallë erdha tek ju me ushtar apo mos vallë u bleva me para ?’ Vlen për tu theksuar se materialet e procesit gjyqësor nuk ekzistoj apo nuk janë gjetur deri tani. Abdyli akuzohej se kishte dashur të përmbyste rendin shtetërorë osman dhe tersin territoriale të perandorisë. Gjyqi special Abdylin e dënoi me vdekje. Duke parë popullaritetin, njeriun e respektuar të Lëvizjes kombëtare dhe duke ndjerë rrezikun nga kryengritjet e Shqiptarëve Porta e lartë dënimin me vdekje e zbriti në dënim të përjetshëm.
Nga dokumentet thuhet se Abdyli qëndroi në burgun e Prizrenit prej 10 majit 1881 deri më 31 maj 1884. Kushtet ishin mjaftë të rënda. Dhe si rezultat i kësaj skëterre Abdyli vuante nga sëmundja e mushkërive dhe e reumës etj.
Më 31 maj 1884, Abdyl Frashëri u internua me vendim të kryeministrisë në Ballikeser, një qytet i vogël në Vilajetin e Marmarës në Veriperëndim të Azisë së Vogël. Po ashtu me të u internua edhe e shoqja e tij Ballkëzi. Pas një viti Abdyli me të shoqen u transferuan në Banderma po në atë vilajet, por me një gjendje tepër të keqësuar dhe të rëndë.
Abdyli pas 3 viteve burg dhe 20 muaj internim të rëndë , u lirua nga porta e lartë. Lirimi nga burgu u bë me kusht që të hiqte dorë nga veprimtaria e tij politike e kombëtare dhe të qëndronte në Stamboll.
Në Stamboll mbërriti në vitin 1886
Lirimi i Abdyl Frashërit ishte një gëzim i madh për gjithë shqiptarët e brenda e jashtë Shqipërisë
Abdyli për asnjë moment nuk e ndali punën dhe aktivitetin kombëtar, në shtëpin e tij hynin e dilnin personalitete të ndryshme të kohës, duke biseduar gjithëherë për rrugzgjidhjen e popullit shqiptarë.
Edhe pse në gjendje të rëndë shëndetësore dhe në përkujdesje të vëllezërve të tij të Naimit dhe Samiut ai nuk heshti .E filloi prapë betejën në planin ndërkombëtar, duke hartuar një seri memorandumesh drejtuar personaliteteve evropiane. Deri më sot në bazë të arkivave janë gjetur vetëm 3 sosh. Memorandumin të cilin ia dërgoi Françesko Krispit, Kryeministrit të Italisë e kishte nënshkruar dhe përpiluar së bashku me Mehmed Ali Vrionin “ Ne nuk dyshojmë se shkëlqesia juaj ka aq dashuri dhe afeksion për mëmëdheun e stërgjyshërve tuaj sa edhe për Italinë; si rrjedhim, gjendja dhe interesat e Shqipërisë , dëshirat dhe ndjenjat e kombit Shqiptarë nuk duhet të jenë të panjohura për ju”.”Shqipëria ndodhet para jetës ose vdekjes së saj, para ringjalljes ose copëtimit të saj”. Për të vazhduar “Si rrjedhim, Shqipëria meriton pavarësinë më shumë se çdo komb tjetër i Ballkanit” Ata i kërkonin Kryeministrit të Italisë të mos harronte gjakun prej nga rrjedh që ishte edhe atdhe i tij (A.Krispi ishte arbëresh i Italisë)..
Memorandumi i fundit i Abdyl Frashërit drejtur F Krispit është përgatitur 2 vite para vdekjes më 1890
Abdyl Frashëri edhe njëherë ia rikujton Kryeministrit se “ Çështja e Lindjes nuk do të mund të zgjidhet kurrë në qoftëse Evropa nuk merr parasysh fatin e Shqipërisë, e cila zë një vend me shumë rëndësi në Gadishullin Balkanik”
Nga tërë aktivitetin që bëri Abdyli pas burgut, shkrimet që i bëri flasin qartë se ideologun e gjysmës së dytë të shekullit XIX nuk e kishin thyer as prangat e Prizrenit, as internimi por as sëmundja që e gërryente dalëngadalë.
Aktiviteti i tij, diskutimet me personalitete të ndryshme, shkrimet e tij paraqesin konsekuencën që prej fillimit të jetës revolucionare kombëtare e deri në fund të jetës. Katër janë kupolat e veprimtarisë
Çlirimi i Shqipërisë nga zgjedha e huaj, mbrojtja e tërësisë tokësore të atdheut, zhvillimi i kulturës patriotike shqiptare dhe nxjerrja e vendit nga prapambetja shekullore.
Samiu shkruante, sëmundja,vuajtjet dhe pësimet që pati, ia ligështuan aq tepër trupin sa ideologun rilindës e ngërtheu shumë shpejtë pleqëria e parakohshme. Vdiq më 23 tetor1892.
Kur Abdyl Frashëri ishte arrestuar i dërmuar nga fyerjet i lodhur me xhandarë në rrugët e Manastirit u takua ballë për ballë me një konsull të huaj (me të cilin para disa viteve kishte pasur debat rreth Lidhjes Shqiptare të Prizrenit). Konsulli kur e kishte parë me pranga në duar kishte buzëqeshur me ironi dhe i kishte thënë me cinizëm ;” Çfarë bëre me idetë tuaja ? Por Abdyli Frashëri, si kurdoherë krenar, i u përgjigj” si mund ti thuash bujkut çfarë bëre kur mbjell farën në arë ? Sot fara nuk duket por do të mbijë. Në mos ne , do të korrin brezat e ardhshëm. Shqipëria do të bëhet!”(K.Frashëri).

Dje nga qeveria eshte tentuar jeta e ish truprojes se Azem Hajdarit.

Gryka: Shteti, kundër hapjes së dosjes “Hajdari”

Kam kërkuar hapjen e dosjes “Hajdari”. Por nuk e kam kërkuar hapjen e dosjes për të gjetur vrasësit, - thotë Gryka nga shtrati. – E kam kërkuar që të gjehen personat që e kanë organizuar vrasjen e tij”.




Anila Dushi
Diel, 28 Shtator 2008 14:15:00




Është plagosur në këmbë për arsye që nga ana e policisë janë “ende të panjohura”, por kjo nuk e ka penguar që ai vetë t’i japë qartë motivet e sulmit ndaj tij. I shtruar në spital, ish-truproja e Azem Hajdarit shprehet qartë: “Sulmi ndaj meje… pas kërkesës për të hapur dosjen “Hajdari””.
Marjan Gryka pretendon se nuk ka asnjë konflikt personal që do t’i bënte njerëzit që të organizonin një sulm ndaj tij. “Kam kërkuar hapjen e dosjes “Hajdari”, një kërkesë shumë normale, pasi një gjë e tillë është një faktor kryesor për hyrjen e Shqipërisë në BE. Por nuk e kam kërkuar hapjen e dosjes për të gjetur vrasësit, - thotë Gryka nga shtrati. – E kam kërkuar që të gjehen personat që e kanë organizuar vrasjen e tij”. Ai shprehet se shteti është kundër kërkesës së bërë, sepse nuk e dëshiron hapjen e dosjes “Hajdari”.
Ish-truproja i deputetit të vrarë Azem Hajdari vazhdon me akuzat, ndërsa shprehet se i ka dërguar letër edhe vetë prokurores së Përgjithshme.
Ndërkaq jep detaje lidhur me plagosjen. “Më ndaluan persona me uniforma policia. Kjo ishte edhe arsyeja pse frenova, pasi mendova se kisha përballë blutë e rendit. Por në momentin e ndalimit e kuptova që personat përballë nuk ishin policë”, vazhdon Gryka.
Ndërkaq, policia e Shkodrës vazhdon të heshtë. Çuditërisht, ndryshe nga herët e tjera, burimet zyrtare thonë vetëm se “nuk ka asnjë version për ngjarjen” dhe se “po punohet”.
Plagosja e Marjan Grykës ndodhi mbrëmë rreth orës 22:00, ndërsa drejtuesi i shoqatës “Azem Hajdari” ishte duke udhëtuar me makinë nga Shkodra për në fshatin Zogaj.

Azem Bejta
Mehmet Gradica
Shaban Polluzha
Tahir Meha
Adem Jashari

Rreth 10 vjet më parë, rasti e solli të pija kafe me një biznesmen shqiptar, nga më të njohurit e asaj periudhe dhe po aq, ose ndofta më shumë në ditët e sotme.

Skënder Shkupi

Me të drejtë zotëria në fjalë u shpreh: "Nuk e kuptoj përse politikanët shqiptarë injorojnë shtresën tonë të kapitalistëve të rinj në menaxhimin e problemeve kardinale të vendit. Ore, ata duhet ta mësojnë një herë e mirë se jemi ne të pasurit, ata të cilëve u dhimbset më shumë ky vend, sepse po na erdhi armiku në vatër jemi ne që humbasim më shumë. Të tjerët, ata që kanë shumë pak ose nuk kanë asgjë, ikin dhe as që e kthejnë kokën prapa. Prandaj na takon neve të kemi më shumë akses në politikën e këtij vendi".
Është e tepërt të them se mu dukën me vend fjalët e tij, ndonëse pa dashje mu kujtua se bashkëbiseduesi im, në kohët e diktaturës, pat qenë në role drejtuese të një regjimi, që kishte si lajtmotiv sentencën "historinë e bën opinga". Për gati gjysmë shekulli të pasurit e të shkolluarit e Shqipërisë u shpallën si e keqja më e madhe e këtij vendi, si rrjedhojë ne gëzuam atë "lumturi" të papërshkrueshme, që një shkodran hokatar e pat sintetizuar me dialogun ndërmjet dy bashkëqytetarëve të tij:
"Si thua ti, a ka Zot?"
"Ka mor mik, si nuk paska!"
"Po unë nuk e shoh kund."
"Kjo nuk do me thanë gja, a ka pasë Shkodra mirëqenie në kohën e Partisë së Punës? Sigurisht që ka pasë, veçse ajo nuk dukej. Po për të pasë ka pasë ama".
Djali i Hamz Kazazit
Nga mesi i shekullit XIX, Pietro Marubi, një italian i pasionuar pas artit të ri të fotografimit të sapozbuluar nga Lui Dagerrë në Francë, erdhi në Shkodër dhe u vendos përfundimisht në atë qytet që aso kohe ende ishte ndërmjet më të mëdhenjve të gadishullit të Ballkanit. Ai fiksoi më 1858, pra 150 vjet më parë, të parën fotografi historike në Shqipëri. Ishte portreti, në këmbë, i një burri hijerëndë e madhështor, me kostumin karakteristik kombëtar të Shkodrës, që mbante në dorën e majtë një bastun të ngjashëm me një "skeptër". Ai ishte Hamz Kazazi, një nga drejtuesit myslimanë të qytetit, i njohur për pasurinë, fisnikërinë dhe oborrësinë e tij, aq të spikatur te qytetarët e vjetër shkodranë. Hamz Kazazi kishte qenë drejtues i kryengritjes së madhe antiosmane të Shqipërisë së Veriut të vitit 1835. I brumosur me një dashuri të pakufishme për vendin e tij ai u la trashëgimtarëve, më shumë se çdo pasuri tjetër, ndjenjën e ngrohtë të atdhedashurisë dhe të gatishmërisë për të mos kursyer as jetën për Atdheun dhe Kombin e tyre.
Nga një vatër e tillë do të lindnin edhe burra të tjerë fisnikë e trima, që do të ecnin në vazhdën e traditës së familjes së tyre. I tillë ishte edhe Jup Kazazi, intelektual cilësor, nacionalist i vendosur dhe luftëtar i shquar për liri e demokraci.
Arsimimi në Beograd e Torino
Lindi në Shkodër, më 1909. Që në moshën më të re shquhet për veprimtarinë e tij atdhetare ndërmjet studentëve të gjimnazit të Shkodrës. Ai gjendet më 1926 në krye të demonstratës popullore kundër të ashtuquajturës Banka Kombëtare e Shqipërisë, që në të vërtetë kontrollohej në masën 75 % nga kapitali italian. Studentët arritën të ulin me forcë flamurin italian nga shtiza e vendosur përballë Bankës. Në vijim Jup Kazazin e shohim student në Fakultetin Ekonomik të Universitetit të Beogradit. Atje del hapur kundër politikës shkombëtarizuese të shovinistëve serbë në Kosovë dhe vijës së theksuar antishqiptare të Mbretërisë jugosllave ndaj Shqipërisë. Reagimi serb është i menjëhershëm. Ai dëbohet nga Jugosllavia për të vijuar Fakultetin Ekonomik në Universitetin e Torinos, qytet që së bashku me Milanon fqinje, përbënin pararojën ekonomike, shkencore e teknologjike të Italisë moderne. Në përfundimet me nota të larta të Jup Kazazit në Torino ndikoi shumë edhe simpatia që ai kishte për pedagogun e tij të shquar të atij universiteti, ekonomistin Einaudi, i cili ishte ithtar i ekonomisë liberale të Perëndimit demokrat dhe antifashist i bindur. I takon kësaj periudhe një përkthim nga serbishtja nga Jup Kazazi të librit të Tuçeviçit, një social-demokrati serb, me titull "Serbët dhe shqiptarët". Në atë vëllim Tuçeviçi kritikonte ashpër politikën e Beogradit ndaj Shqipërisë dhe shqiptarëve. Për fat të keq, përkthimi mbeti vetëm dorëshkrim e nuk u botua në Shqipëri për një arsye naive: autori i përkiste një partie të majtë serbe dhe pavarësisht nga gjykimet e tij objektive për shqiptarët, nuk mund të merrej në konsideratë!!??…
Jup Kazazi kthehet në Shqipëri si një ekonomist i përgatitur profesionalisht dhe njohës i mirë i disa gjuhëve të huaja: serbokroatisht, italisht, frëngjisht e anglisht. Atë e zgjedhin kryetar të klubit "Djelmënia" në Shkodër.
Tashmë kemi të bëjmë me një personalitet të ri në moshë, por me një potencial të fuqishëm profesionalo-politik, që nuk mund të mos çmohej e vlerësohej në shkallë kombëtare. Përkatësia familjare e traditës së vjetër atdhetare shkodrane dhe niveli i lartë i formimit të tij intelektual, e radhitën natyrshëm Jup Kazazin në krahun e nacionalizmit shqiptar të kohës, pra në organizatën e Ballit Kombëtar, duke përqafuar platformën e "Dekalogut" të famshëm. Këtu është me vend të merremi me një detaj të rëndësishëm të veprimtarisë politike të Ballit Kombëtar në përgjithësi dhe të jetës së Jup Kazazit në veçanti.
Drejtuesit e organizatës nacionaliste të Ballit Kombëtar ishin patriotë të shquar dhe me një reputacion të panjollë e ndikim të madh në shtresat më të ndryshme të popullit në Shqipëri. Atdhedashuria e tyre nuk vihej aspak në dyshim. Fashistët kishin organizuar në atë kohë një administratë shqiptare, që ishte në shërbim të tyre. Për demagogji ata e paraqisnin Shqipërinë si një vend që vullnetarisht kishte hyrë në suazën e Perandorisë së re të Romës por që, në këtë kornizë, ishte e lirë dhe tepër e lumtur nga sundimi fashist. Në të tilla kushte, duke shfrytëzuar ato hapësira të ngushta që lejonte demagogjia italiane në Shqipëri, patriotët menduan se disa elementë atdhetarë të përgatitur, mund të vendoseshin në dikasteret e kontrolluara nga pushtuesit, për të lehtësuar apo sabotuar deri në njëfarë shkalle, sadopak të mundshme, barrën e rëndë të shtypjes dhe përpjekjet për italianizimin e Shqipërisë, që përbënte një projekt konstant afatgjatë e tepër të rrezikshëm për të ardhmen e shqiptarëve. Kështu, me sugjerimin e Mit'hat Frashërit, Jup Kazazi zë vend në qeveri më 1942. Balta e hedhur nga historiografia komuniste ndaj atyre që vunë në rrezik emrin dhe reputacionin e tyre për një interes shumë më të lartë është sa dashakeqe, aq edhe e paargumentuar historikisht.
Dhe ja përse.
Të marrim një personalitet tjetër që është sulmuar po aq egër sa edhe Jup Kazazi për të ashtuquajturin "bashkëpunim me fashizmin", ministrin e Arsimit të asaj kohe, Ernest Koliqin. Ai ka qenë nismëtari i hapjes së qindra shkollave shqipe në Kosovën, që sapo i kishte shpëtuar zgjedhës serbe. Ajo periudhë e shkurtër trevjeçare, prill 1941-nëntor 1944, ka qenë koha kur fara e bekuar e shqiptarizmës moderne u mboll në ato treva për të dhënë frytet e saj më 1981, më 1990 dhe më 1999 me çlirimin përfundimtar e historik të Kosovës nga pushtimi 87-vjeçar serb. A mund ta bënte atë punë Ernest Koliqi po të mos ishte ministër i Arsimit i Shqipërisë së pushtuar? Çdo lexues i paindoktrinuar e ka të qartë përgjigjen.
Me frymën e një atdhetari
Ishin Hasan Dosti dhe Jup Kazazi, që më 1942 i dërguan peticion qeverisë fashiste të Romës për autonominë e Shqipërisë, për të drejtën e ngritjes së flamurit kombëtar shqiptar dhe lirimin e të burgosurve politikë. Përgjigjja negative e qeverisë italiane dhe dënimi me pushkatim i të rinjve komunistë Hamit Mëzezi dhe Nikolla Tupe u dhanë rastin e bukur Hasan Dostit dhe Jup Kazazit që, në mënyrë demonstrative, të japin dorëheqjen. Një ecuri e tillë e ngjarjeve politike kishte një efekt shumë më të madh në popull, sesa tërheqja mënjanë e këtyre personaliteteve dhe kufizimi vetëm në ngjitjen e ca trakteve rrugëve të qyteteve tona apo të ndonjë atentati ndaj hierarkëve fashistë të dorës së tretë. Jemi ende në vitin 1942, kur luftime të çetave partizane apo nacionaliste ishin sporadike dhe të paorganizuara.
Jup Kazazi e priti me entuziazëm rezolutën e Mbledhjes së Mukjes për bashkimin e shqiptarëve në luftën antifashiste. Si veprimtar tejet i rrezikshëm dhe kërcënues për pushtuesit italianë ai kërkohej me ngulm prej tyre. Ishte koha kur Jup Kazazi qëndronte në ilegalitet, pasi përndiqej nga fashistët. Ishte koha kur Ministria e Brendshme e Tiranës, me anën e një telegrami të datës 4 gusht 1943, e akuzonte atë për "përgatitje për kryengritje qysh para shumë kohe".
Një faqe e lavdishme e jetës së Jup Kazazit ka qenë "lufta e Reçit". Në fund të gushtit të vitit 1943 në Reç të Shkodrës u zhvillua një nga betejat më të mëdha kundër fashistëve, ku rolin kryesor e luajtën forcat e Ballit Kombëtar, të udhëhequra nga Jup Kazazi, që u mbështetën fort nga trupat e rregullta të ushtrisë shqiptare të dislokuara në Ulqin e që dezertuan për t'u bashkuar me nacionalistët, të komanduara nga Fuat Dibra. Pasi pat nisur beteja, forcave nacionaliste u erdhi në ndihmë edhe batalioni partizan "Perlat Rexhepi". Beteja përfundoi me disfatën e trupave fashiste dhe fitoren e shqiptarëve që, ndonëse të urdhëruar të luftonin kryesisht njëri-tjetrin nga Miladin Popoviçi, papritmas u gjendën të bashkuar në Reç.
Historiografia komuniste u përpoq të përvetësonte edhe luftën e Reçit, duke e paraqitur si betejë të nisur, organizuar e të fituar vetëm nga partizanët e Enver Hoxhës, Dushan Mugoshës e Miladin Popoviçit. Mirëpo ka dy të dhëna tepër domethënëse, që hedhin poshtë të gjitha pretendimet e komunistëve.
g.panorama

E para, forcat shqiptare të angazhuara në luftën e Reçit kanë qenë 890 vetë. Ndërkohë batalioni "Perlat Rexhepi" kishte 143 partizanë. Trupat italiane ishin mbi 2400 veta. Cila llogari mund ta nxjerrë fitues një njësit partizan ndaj një kundërshtari 16 herë më të madh? Përralla të tilla e kanë bërë një intelektual të Tiranës, me një "biografi të shkëlqyer komuniste" (I ati pat qenë funksionar shumë i lartë i shtetit komunist, por për arsye etike nuk po ia zëmë emrin në gojë) që pyetjes për LANÇ të popullit shqiptar iu përgjigj: "Lufta jonë NÇ ka qenë një vepër e lavdishme e kinostudios 'Shqipëria e re'".
E dyta, në telegramin që prefekti i Shkodrës i bënte MPB në Tiranë, jepej kronika e ngjarjes dhe armiku përkufizohej me përçmim si "Bandat e Jup Kazazit". Nuk kishte asnjë arsye që të mbroheshin komunistët e batalionit partizan, i cili as që përmendet në telegramin e prefektit fashist. Mirëpo historianët e djeshëm kishin një model: ata duhej me doemos që faktet t'ia përshtatnin modelit të gatshëm e jo të ndërtonin modele në varësi të fakteve. Kjo është një histori bajate tashmë, ndonëse rezistenca për ta mbajtur ende gjallë atë model të dështuar studimor ngjan të jetë ende e pranishme në terrenin e studimeve shqiptare.
Megjithë dështimin e Mukjes, Jup Kazazi nuk hoqi dorë nga përpjekjet për bashkëpunim me forcat partizane. Por zhgënjimi i tij qe i madh, kur në një debat me Vasil Shanton, militanti komunist hodhi poshtë me zemërim çdo variant të Shqipërisë Etnike për të cilën këmbëngulte me forcë Balli Kombëtar. Ndërkohë gjatë gjithë vitit 1944, Jup Kazazi mbajti lidhje e bashkëpunoi me anëtarët e Misionit Ushtarak Britanik, Majorin Nill dhe kapitenin Haberdin. Ata e patën vlerësuar lart në shkrimet e tyre luftëtarin patriot shkodran, që diti të diferencojë në aleancën e madhe antifashiste, qysh në vitet e L2B, krahun demokratik anglo-amerikan ndaj atij ruso-bolshevik.
Fundi i vitit 1944 po shënonte edhe fundin e pushtimit nazifashist të Shqipërisë. Po afrohej fitorja e madhe, që mund t'i jepte asaj edhe shansin e një lirie e demokracie të mirëfilltë. Mirëpo re të zeza kishin dalë mbi horizont dhe po mblidheshin me shpejtësi mbi qiellin shqiptar. Një pushtim i ri po përgatitej me përkushtim nga komunistët, të cilët këndonin me afsh atë këngën revoltuese për çdo shqiptar të ndershëm - "Bijtë e Stalinit jemi ne!". Bijtë e Stalinit e të Titos ishin në mësymje, duke përfituar nga koniunktura dhe rrethanat ndërkombëtare të asaj kohe, ndërkohë që nacionalistët shqiptarë qenë në tërheqje. Në prag të vendosjes së diktaturës së kuqe shumë eksponentë të Ballit Kombëtar e të Legalitetit u larguan nga Shqipëria. Por Jup Kazazi dhe katër vëllezërit e tij qëndruan, për të vijuar luftën e pabarabartë me uzurpuesit e pushtetit politik në vend, duke e kthyer Shqipërinë praktikisht në një koloni sllave.
Me fitoren e komunizmit, Jupi dhe vëllezërit e tij kaluan në ilegalitet. Ata u përpoqën për organizimin e rezistencës antikomuniste në zonën e Shkodrës, në bashkëpunim me grupe luftëtarësh të Shqipërisë së Veriut e të Shqipërisë së Mesme dhe duke pasur edhe mbështetjen e prof. Abaz Ermenjit. U arrit të organizohen dy lëvizje të armatosura, dy kryengritje popullore, ajo e Malësisë së Madhe e vitit 1945 dhe Lëvizja e Postribës e shtatorit 1946. Ato qenë të parat kryengritje antikomuniste në të gjithë Evropën Lindore. Kryengritjet u shtypën me egërsi të paparë. U vranë e u masakruan, u ndoqën, u burgosën e u internuan, me gjyq e pa gjyq, qindra fshatarë, malësorë e qytetarë të Shkodrës. Ndërkohë, Jup Kazazi sulmohet në shtëpinë e tij për t'u arrestuar. Thirrjes për t'u dorëzuar ai iu përgjigj me një zë të fuqishëm: "Nuk dorëzohem i gjallë ndër komunistë!", një britmë trimërie që u pasua nga krisma e një arme, intelektuali i shquar, ekonomisti cilësor dhe luftëtari i paepur për interesat kombëtare të vendit të tij, shqiptari i madh Jup Kazazi vrau veten.
Domosdoshmëria e rishkrimit të historisë
Vitin që vjen kemi 100-vjetorin e lindjes së Jup Kazazit. Është një rast i mirë për të kthyer vështrimin e për të parë edhe një herë me kujdes vendin që zë ai dhe të tjerë si ai në historinë e Shqipërisë. Pavarësisht se sistemi politik në Shqipëri ka ndryshuar në kuptimin që kemi të bëjmë me përmbysje të mirëfilltë ekonomike, politike e kulturore, përsëri, në fushën e historisë ende vijon njëfarë inercie jo fort befasuese e konceptimit të kuq të ngjarjeve, fakteve e personazheve. Nuk është shumë befasuese kjo që po ndodh për arsyen e thjeshtë se shumica e historianëve janë të brezit, që shkruan histori me porosi nga KQ i PPSH-së. Qëndrimi i sotëm i një pjese të këtyre studiuesve shpjegohet thjesht.
E para, ata kanë shkruar me vetëdije të plotë jo atë që ka ndodhur, por atë që u sugjeronte kupola e lartë e Partisë. Mashtrimi u bë atëherë, por duke e përsëritur për 50 vjet me radhë, dalëngadalë edhe vetë ata nisën ta besojnë sajesën e tyre. U duket se e vërteta ka qenë pikërisht ajo që ata kanë shkruar.
E dyta, ata janë të ndërgjegjshëm që kanë mashtruar mirëpo një studiues i sotëm 70 apo 80-vjeçar e sheh si fatkeqësi të tmerrshme, që e gjithë puna e tij shumëvjeçare shkencore të bëhet pluhur dhe ai të kthehet në një anonim. Nuk është e lehtë, madje do të thosha është e pamundur, që një historian i modelit të vjetër ta pranojë një alternativë të tillë. Për të mbijetuar emri dhe vepra e tij ai do të luftojë egërsisht deri në fund, që në historinë e shkruar të Shqipërisë të mos ndryshojë asgjë.
Është një sfidë që demokracia jonë e brishtë duhet ta përballë. Është një sfidë që i takon ta fitojë brezi i ri i historianëve tanë, të ndershëm, profesionistë e pa paragjykime. Në fund të fundit është një betejë në fushën e dijes, një përballje ndërmjet demokracisë e diktaturës, një luftë konceptesh e vetëdijeje qytetare që kërkon përkushtim, këmbëngulje e atdhetarizëm të mirëfilltë.
Është një betejë që duhet fituar. Komunizmi është mundur kudo në Evropë. Është pjesërisht i mundur edhe në Shqipëri. Po mbahet ende disi në fushën e historisë. Nuk duhet ngurruar që të paktën në këtë fushë, ku janë të gjitha mundësitë e fitores së shkencës së mirëfilltë ndaj mashtrimit, të veprohet me përmbajtje profesionale e me vendosmëri.
Është një fitore e pritshme e dritës së demokracisë mbi errësirën e diktaturës.
Është një ripërtëritje, një rizgjim, një rikthim në identitet.
Thënë thjesht është një ndreqje gabimi.
Në fund të fundit, nga kjo, të gjithë shqiptarët do të dalin të fituar.
g. panorama