ROMANI SHQIP "TRENJERËZORI DHE NËNTA..."

doli në rrugën e
jetës akoma i parritur , jo si Luli e i vocërr i tempullit migjenian, por ndjeu
rritjen para kohe dhe shpatullat njomshtake vuri në provë... Stacioni i parë
ishte Vlora për pak fitim, për një jetë ku të kishte cicërrima, fluturim
fluturash, krahë të fortë fluturimi dallëndyshesh; qeshjes së vonuar t'i
kthehej ritmi… Ndieu rritjen tronditëse dhe përgjegjësia hodhi shtat. Rropatej
djali i ri për pak ...për pak dritë në
sytë e tij të tejfutur në ëndërrim të krasitur, jo për t'u rigjeneruar, por për të mbetur
cung; për pak dritë kasollen e tij ndriçuar
kandilqiriri,... Pak ditë e nxori nga verbimi: e ndihmoi xhaxhai, kushëriri
i parë i Karafilit...

Dhe një ditë
s'mënoi, u kthye përsëri në fshatin e lindjes, më i rritur, por pa gjetur dritë
shpirti i tij jetim... me kryefjalë të
gjallë dhe lëvizëse: vuajtjen dhe dhimbjen, pa njohur dot përmasat e
respektueshme të fjalës "Njeri" . S'ishte e thënë ta linte për shumë
kohë Rusinjën, s'ishte thënë të shkëputej nga vlaga e tokës, nga blerimi i
pemëve, nga sytë e njohur...

Uji gurgullonte
në çezmën e Rusinjës...

Sa
për fillesë

Austriakët
kishin zgjeruar planin e veprimeve të tyre operacionale dhe si çdo okupator që
shfrytëzon çdo burim të vendit. Një nga pikësynimet e tyre ishte që plaçkitja
realizohej ndaj gjësë së gjallë, të cilën fshatari me zi e vinte dhe ishte
burimi i vetëm material ushqyes, me të cilin mbante shpirtin gjallë. Një gjysmëskuadër
austro-hungareze kreu një "veprim plaçkitës në Rusinjë". Neimi, tashmë
ishte rritur, bërë burrë dhe i kthyer
nga Vlora me një përvojë edhe njohje më
të madhe të jetës për moshën e tij. Ai rritej çdo ditë një vit në mendime, pasi
hallet dhe vuajtja i kishin rënë herët në shpinë.

Dëgjoi një zë të
njohuri që i fliste: "Neim, Neim... Dil shpejt...". Ishte bashkëfshatari
i tij, i cili nga vrapi që kishte marrë dukej se diç kishte ndodhur. Vetëm një
gjë konstatoi: Ai mezi merrte frymë...

"Pse je kështu?
Nga po vjen?"- e pyeti Sabriun.

"Austriakët..."

"Çfarë,
austriakët?"- ripyeti i shqetësuar.

"Kanë marrë
gjithë bagëtitë e fshatit..."

Në shpirtin e Neimit
u ndez protesta. Dhe, siç ishte, mori sëpatën
dhe i tha Sabriut: "Erdha...Më prit".

Të dy djemtë u
drejtuan për në pyll.

Akti dhe prangosja

Ishte koha e luftës
së tmerrëshme. Vendi ishte i copëtuar. Të gjithë i vërsuleshin atdheut që të
përfitonin sa më shumë pjesë të tij. Gjithmonë halë në sy e kanë patur fuqitë e
mëdha vendin e shqiponjave; gjithmonë
pjesë të shkëputura, që jepeshin si dhurata në Konferenca Ambasadorësh,
traktate të fshehta. Ishte vendi

që ngrinte
gjithmonë krye dhe shquhej për trimëri të pazakontë në krahasim me vendet e
tjera. Ndaj gjithmonë mbi të binte i egërsuar, shpotitës, i rreptë, i ligët,
akti prerës, në vendime të përpiluara gjakshëm. Odiseja e copëtimit vazhdonte dhe "padronët e
rinj" kërkonin ende dhurata, mohonin gjuhë, komb e gjithçka. Pavarësisht
nga akti i shpalljes së pavarësisë, kombi më i vjetër pritej me vilarë të
verdhë. Trupat e huaja livadhisnin në kurriz të popullatës dhe plaçkitnin gjithçka
ndeshnin përpara. Grabitja kishte arritur në kulmin apo pikune vet. Neimi ishte
kthyer nga migrimi i brendshëm, nga Vlora, ku kishte shkuar për të siguruar jetën
dhe mundohej të ndërtonte jetën e vet në fshat, por gjithmonë mbetej i varfër.
Trupat austriake ishin dislokuar në Fier, duke pasur atje komandën drejtuese
dhe një pjesë e forcave kryenin veprimtari në rajonin e Kumanit të Roskovecit.

Një rast
episodik, por që kushtoi rëndë. Një mbrojtje e gjësë së gjallë dhe një pasojë e
madhe që solli torturim dhe prangosje.

3 ushtarë
austriakë grabitën gjithë gjënë e gjallë të fshatit Rusinjë. Lajmi tronditës u
përhap me shpejtësi të rrufeshme dhe pikëllues. Në këtë rast edhe kundërveprimi
duhet të ishte i shpejtë dhe befasues.
Njeriu, i cili duhet të ndërhynte në këtë situate, siç u shpreh më lart, ishte
Neim Hazizi. Dhe ai e dëgjoi gjëmën që po ndodhte nga Sabriu.

E si të mos reagosh në këtë vjedhje plaçkitëse në mes
të ditës?! Karvani i gjësë së gjallë ishte vënë përpara nga austriakët për të
çuar gjënë e gjallë në mosekzistencë, thertore. U mendua në çast: “Si të
kundërvepronte?" Kjo pyetje e madhe e rëndonte. Ai kishte si "armë
mbrojtëse dhe sulmuese" një sëpatë të vetme. Pa edhe nëjherë nga Sabri Hodua dhe ndeshi në të vështrimin e madh
të reagimit të menjëherëshëm… Në atë çast zëmërata e të dy djemve arriti kulmin
e saj dhe po përshkallëzohej në shpirtrat e tyre, që s'mund të rrinin në heshtje dhe të soditnin atë çka
po ndodhte. "Si këta grabitqarë kërkonin të merrnin gjënë më të shtrenjtë,
pronën e gjallë të fshatit, pasurinë e vetme
që i mbante gjallë?!" Të dy
të revoltuar, filluan të reagonin ndaj ushtarëve austriakë, duke folur në
gjuhën e mëmës, sikur ata, grabitësit, ta kuptonin këtë gjuhë: "Ku po i çoni
bagëtitë, more hajdutë?” (Ata e dinin
fare mirë se bagëtitë çoheshin në
gijotinë për të siguruar mishin për ushqimin e reparteve autriake). Asnjë
reagim nuk patën thirrjet e tyre, paçka se egërsia fytyrore ka domethënie dhe
shpreh atë, që kërkon të thotë fjala në të tilla raste. Nuk pritën të dy
djemtë. I dolën para kopesë

për ta kthyer,
por u ndeshën me rezistencën kundërvepruuese të ushtarëve austriakë, të cilët e
kishin shndërruar trajtën e pronës, e kishin kthyer në të tyre, paçka se ishte
një plaçkitje. Ndërkohë u ndezën gjakrat dhe filloi përleshja. Neimi, me
shkathtësinë, që e karakterizonte, me shpejtësi ndërmori një akt vërsulës shpëtimi.
Qëlloi njërin prej austriakëve me sëpatë në kokë, duke e lënë në vend të
plagosur rëndë. Ushtarët e tjerë u hutuan nga kjo e papritur dhe filluan të
përkujdeseshin për shokun e plagosur
rëndë, për t’i shpëtuar jetën, ndërsa dy djemtë fluturimthi kthyen kopenë për
në Rusinjë, duke përfituar nga largimi i vëmendjes së austriakëve. Ishte një
akt i domosdoshëm dhe efektiv.... Ushtarët austriakë e morën në krahë shokun e
tyre, i cili, sipas informatave, më vonë
ndërroi jetë.

Kur mori vesh këtë
akt Komanda eprore e austriakëve, dha
urdhër që të kapeshin të dy rinjtë, që kishin shkaktuar vdekjen e ushtarit të
tyre...

Fshatarët e
Rusinjës lëshuan nga kraharorët e tyre fjalët më uruese për të dy djemtë e fshatit, të cilët u kishin shpëtuar, me aktin e tyre, gjënë e gjallë nga duart e
austriakëve. Fjalët urimore dhe heroizmi i të dyve ishte kryefjala e
ditës.

Gjithë fshati
ishte i entuziazmuar dhe lavdëronte kundërveprimin e dy djemve, por në veçanti
trimërinë e Neim Hazizit. “U lumtë djemve. Ditën ta mbrojnë pasurinë e fshatit!…”.

Flitej kudo për
ta. Por plaku Liko, që ishte parashikues i ndodhive dhe çuditërisht e dhe i
parashikimit kohor shpejtoi të thoshte: “Dëgjoni… Ata do të vërsulen ndaj nesh
dhe do të na rrëmbejnë përsëri gjënë e gjallë!… E shoh këtu, ja këtu tek ajo shenja e nxirë në formë
gjarpëri… Janë tërësisht të tërbuar… Tërbimi i tyre është i madh… Ja, kjo më
tregon vdekje…., - dhe hidhte vështrimin tej te një re e zezë, e cila po i vërsulej fshatit
nga drejtimi ku ishte komanda e pushtuesve… - Por mund të ndodhë edhe diçka
tjetër… Ma jep shenja. Ai, djali i Hazizaj, duhet të mbrohet se e kanë vënë në
shenjë… Shihni shenja tjetër që po
formohet tani: “Djali u them që duhet të ruhet se shoh gjak, pranga, hak prej
atyre… “.

Kaq tha parashikuesi
i çuditshëm i këtij fshati, i cili përveç të tjerash përcaktonte, në bazë të
shenjave, dhe sa do të jetonte përafërsisht njëri dhe tjetri… Secili kërkonte të
dinte, por plaku Liko nuk nxitonte t’i thoshte, pasi përsëriste fjalët: “Mos kërko
këto tani… Ke kohë , shumë kohë…”.

Madje ai, siç
thoshin, kishte përcaktuar edhe kohën, kur do të ndërronte jetë edhe Karafil
Hazizi dhe i kishte rënë në pikë…, por nga ky parashikimi i dhimbshëm i kishte
rënë edhe pika shpirtit të tij, pasi parashikimi ishte për djalin… Ndaj disa
njerëz edhe trëmbeshin, kur u dilte përpara xha Likoja… “E di vetë ai , kur do
të të thotë të vërtetën . Ai ta jep vetë lajmin…”- qetësonin njëri - tjetrin
rosinjarët…Sa i çuditshëm ishte ky fshat me këtë parashikuesin Liko , apo me nënë
Salën , “mjeken” e fshatit që ishte pak e rëndë nga veshët dhe fliste me zë të
lartë dhe me vetveten…

* * *

Pjesë
nga kronika e kohës për ngjarjen

Të gjithë e
dinin se, në këtë tentativë, kishte mbetur i vrarë një ushtar austriak. Dihej që,
ushtria austriake do të kundërvepronte dhe do të ndëshkonte fajtorët. Ndaj
porositnin njëri - tjetrin të bënin
kujdes... Por kundërveprimi ishte i shpejtë dhe Neimi ra rob i austriakëve.

Ai, nuk u tregua
i kujdesshëm, pasi shkon sërish në pyll për të prerë dru, sipas planifikimit të bërë para ndodhisë
së papritur, duke mos marrë masa për një kundërveprim të shpejtë,… Ndërkohë,
tek hyrja për në pyll, një skuadër e armatosur e kap befasisht dhe e çon në
komandën qendrore në Fier. Kurthi i ngritur e arriti qëllimin.