Intervistë

Një shoqëri, e cila nuk administron trurin dhe shpërthimet e tij progresive vonon dhe stacionon ecjen



Me Kryetarin e Lidhjes së Krijuesve “Pegasi”Albania, me qendër në Gjirokastër shkrimtarin dhe poetin Kristaq F. Shabani, Anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, Anëtar dhe Anëtar Nderi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Ndërkombëtarë I.W.A (me qendër në Ohajo SHBA), Anëtar i Lidhjes së Poetëve Bashkëkohorë W.P.S,) si dhe Anëtar Nderi i Lidhjes “XASTERON Athinë (GREQI).



Shpesh, kur kthehemi në retrospektivë pyesim veten: “Si erdhëm deri këtu?”. Edhe ju natyrisht e respektoni këtë pyetje?



Kjo pyetje është e natyrshme. “Pegasi” erdhi deri këtu, duke fluturuar poetikisht dhe çuditërisht, falë aftësive të tij, u bë tepër i njohur. Tashmë në “qiellin poetik” kjo yllësi dallohet e konturuar. Në fillesë ishin vetëm 30 krijues nga Gjirokastra, Tepelena, Përmeti, Saranda, Fieri,Tirana, madje dhe të emigruar në vendet e tjera sin ë Greqi, kjo përcaktoi edhe hapësirat e shtrirjes. Shumë prej këtyre krijuesve ishin të panjohur, apo të privuar nga sistemi i mëparshëm, për të interpretuar në “arenë”. Pra, s’kishte nga ata që u përkëdhelën e u ledhatuan nga regjimi i mëparshëm dhe që nuk të “lëshojnë” rrugën edhe sot e kësaj dite, duke mbajtur mbi supe “përvojën” e tyre shkrimore dhe atë konturim të krijuar me “model”. Ky situacion i bënte këta përfaqësues të së kaluarës mosbesues me pyetje të tipit “asgjësues”, dhe shumë shpejt aktivizuan dyzimin: “Kalin fluturues” e quajtën “kalë të huazuar”. Por, që në fluturimin e parë me “Ylberin e Shpirtit” këta dyshues dhe mosbesues u thyen dhe kthyen në ! dhe ?.



Si u prit kjo lidhje e re krijuesish?

Lindjet e reja mezi priten nga shoqëria jonë, e cila është e mësuar me metodën fjalëfrazimit, e marrjes nëpër gojë apo të thashethemnajës. Edhe lindjet letrare, dikur priteshin me urdhër. Në rast se dua unë, ti lind, në rast se s’dua unë, nuk lejohet as aborti!… Edhe sot ka konceptime të tilla, paçka nga 18 vjetët e kthesës, apo të përmbysjes, që ende nuk e kemi “përmbysur” mirë, pasi vijon “mbretëria e ëmbël “ e përcjellur. Por përmbysjet e thella bëhen, kur krijohet mundësia e re, ndryshimi i bindshëm real dhe krijohet mentaliteti i ri. Shpesh ne na motivojnë edhe “nevrikë”, kur kemi një qetësi të admirueshme. Në që në fillesë të krijesës motivuan lëvizjen me sloganin befasues: “Për një Letërsi Ndryshe”, e cila më vonë u bë dhe slogan politik për “partet”.





Si është formuar fizionomia e Pegasi-t?

“Pegasi” që të formonte fizionominë e tij ka zhvilluar veprimtari me nerv, me një kuadraturë të larmishme, me aplikime të programimeve “ndryshe”, për të hequr “mantelin” e përsëritjes, që të merrej frymë me bronke reale. Pikësynimet tona kanë qenë: dalja në dritë të ndriçuar, luftë meititetit dhe kopjimit mekanik, zhvillimit të aftësisë krijuese në një terren dhe mjedis, ku mund të kërkosh me spontaneitet substancën konkurruese. Në rast se veprohet brenda guackës, plasin gjithmonë rrjedhojat. Merita jonë ishte se kishim pikësynim: daljen jashtë guackës. Ne u përhapëm me arsyetim dhe gjetëm përkrahje me krijuesit në Tepelenë, Përmet, Sarandë, Delvinë, Fier,Tiranë e gjetkë, madje dhe jashtë vendit në Greqi, Itali, Kosovë, Maqedoni, SHBA e tjerë.

Shpesh herë të merresh me letërsi të nofkojnë, të aludojnë, të nxjerrin jashtë “mode”, por përvoja jonë tregoi se, kur komuniteti letrar përpiqet edhe vetë arrin të administrojë vetveten, ai arrin ato objektiva dhe synime që kërkon. Janë mbi 1000 libra të botuara gjatë këtij 10 vjeçari nga Krijuesit e Lidhjes sonë si dhe rreth 265 veprimtari letrare! “Pegasi” tashmë është lidhje prezente, reale dhe e provuar për intuitën intelektuale dhe shkrimore që ka, e provuar dhe në arenën ndërkombëtare, e njohur në 100 shtete të Botës, ku “luhet” ndryshe dhe bëhet vlerësim potent. Koha po provon edhe tek ne se lidhjet komunitare të krijuesve janë vetëvepruese, kanë dëshira të përbashkëta, bëjnë çudira të përbashkëta, janë vizionare , sepse në to nuk vendos “diktati”.



A ka zbulesa poetike?



Zbulesat tona janë të shumta dhe japim një shtysë në zhvillim dhe në qëndrimet “poetike”, që mbajmë. Ne kemi lozur një rol të pakontestueshëm në zbulimin e talenteve duke pohuar se, ata, që e kanë detyrë, të cilët paguhen nga shteti, s’e marrin këtë nismë, duke i parë me shikimin e njerkës. Zbulesat tona flasin vetë. Kështu p. sh. Shkolla e mesme “Siri Shapllo” Gjirokastër “mburret” me dy botimet e realizuara prej nesh, Lidhjes “Pegasi”, të Eruglina Kucit “Fluturoj me pëllumbat” dhe “Shpirti i trazuar” i Bledar Haskës, duke i pasqyruar në Historikun e saj, si zbulime të veta! Ne kemi bërë punë specifike të talenteve në Përmet (Kosinë, Çarçovë) dhe në qytetin e Përmetit, në Këlcyrë, në shkollat e mesme të Gjirokastrës, në Universitetin “Eqrem Çabej”, Delvinë, Fier si dhe jashtë vendit, ku kemi dhe përfaqësues ndërlidhës të Pegasit. “Pegasi” tashmë është bërë shumë i njohur dhe i propaganduar.

Kemi qenë iniciues të mesazheve të reja në substratet tona letrare të të gjitha gjinive si dhe historike dhe në gjitha gjinitë e Artit, duke u përplasur dhe me megalomani dhe ngacmime, por që këto janë venitur nga ecja jonë. Këto janë dhënë në të gjithë veprimtarinë tonë kudo ku janë zhvilluar, duke pasur parasysh edhe shkëmbimin universal të vlerës.

Një shoqëri, e cila nuk administron trurin dhe shpërthimet e tij progresive vonon dhe stacionon ecjen.



Si paraqitet vlera e botimeve të krijuesve të Lidhjes?



Në sferën e botimit, ndoshta kemi dhënë leksione për redaktime, ngritje të katedrave të botimit dhe të përkthimit, ndërtimit të kompozicionit të jashtëm dhe të brendshëm të veprës, për ideim natyral kopertinash, për cilësi botimi, pra, për seriozitet klas. Kjo duket edhe në marrëdhëniet e krijuara me Shtëpitë botuese në vend dhe jashtë vendit: “MARIN BARLETI”, “TOENA”, “ALBIN”, “DITA 2000”, “MËSONJTORJA”, “JONALDA”, “THAMIRIS”, “RILINDJA” e tjerë si dhe me veprimimin e shtëpisë botuese “Fjalët e Qiririt” Përmet të botuesit Lumo Kolleshi, aktualisht Sekretari i Përgjithshëm i Lidhjes së Krijuesve “Pegasi” dhe vetë të angazhimit të Lidhjes sonë “PEGASI” . Madje, mund të themi, që ne kërkojmë shumë në titullime të gjinive e tjera. Kemi redaktorë tashmë të sprovuar në Gjirokastër, Tepelenë, Përmet, Fier, Tiranë, Tropojë e tjerë. Kjo ka bërë atë që, ne të zbulojmë në hapësirën tonë të veprimit rreth 150 talente në letërsi, të cilët kanë guxuar të dalin me librat e tyre të parë, ose me libra me poezi të përbashkëta. Duke organizuar kontaktime paraprake, diskutime të librave para botimit është bërë një punë e organizuar botuese dhe lexuesi ka respektuar prurjet e reja. Kjo ka realizuar edhe atë që të bëhet edhe një lidhje universale me talentet e vendeve të tjera.

Që të dallosh duhet të jesh i zgjuar dhe të ecësh me parashikimin e ardhmërisë. Si rrjedhojë gjatë kësaj veprimtarie të shumëanshme, shumëplanshe, publikuese, koordinuese, lidhësore, tendecioze, bashkërenduese me forma dhe metoda të reja të kohës, duke përzgjedhur edhe ato, që rezistojnë, është bërë e mundur zgjerimi dhe ngritja e kësaj lidhjeje, që i ngjan një lëvizjeje të re, të madhe të letërsisë. Kjo vjen falas edhe arsimimit të lartë disponues të të shumicës së krijuesve, të cilët kanë sakrifikuar edhe vullnetarisht për t’u ngjitur në shkallinat e krijimit.



Si realizohen botimet? A është vënë në lëvizje sponsorizimi për të ndihmuar botimet?

Truri vijon të lutet. Një shoqëri civile është e civilizuar, në rast se mundëson në publikimin e veprave të inteligjencës së saj shkrimore, e cila ka aftësi të shkruajë kujtesën historike dhe letrare, pra substancën reale dhe fantastike të realitetit, gjendjen e të dy kahjeve të saj apo në polet. Ndaj në këtë aspekt nuk kërkohet lutësi, por përqëndrim vëmendjeje. S’duhet të lutet krijuesi, por duhet të “lutet” biznesmeni. Tek ne ndodh e kundërta: “Truri vijon të lutet… për të publikuar veprat”. Megjithatë, në rrugën tonë të krijimit, gjenden dhe biznesmenë të nivelit, që ndihmojnë krijuesit, siç ka ndodhur në Gjirokastër, Tepelenë, Fier, Delvinë, Athinë, Prizren, Gjakovë, Shkup, Tuz e ndonjë vend tjetër. Por ka dhe raste të premtimeve paradë dhe të zotimeve hiperbolike…

Por krijuesit përpiqen dhe nga fondi i tyre i gjetur me shumë vështirësi dhe i ekonomizuar botojnë librat në shtëpi botuese, të cilat vetëm formalisht quhen të tilla dhe nuk marrin asnjë përgjegjësi për publikim, reklamim apo impulsim të librave të autorëve të talentuar, veçse janë rigoroze në vjeljen e “shumave totale “ të botimit, ku përftesa është e mirë nga ana e tyre... Edhe pse një autor mund të botojë 10-15 libra në një shtëpi botuese -shtypshkronjë interesi i autorit është i nëpërkëmbur, ku në disa prej këtyre shtypshkronja- shtëpi botuese ka njerëz , të cilët nuk e kanë nivelin për të botuar, pasi u mungon arsimimi e tjerë. Kjo i hap rrugë mediokritetit letrar që vjen si rrjedhojë e një keqtrajtimi botues. Duhet theksuar edhe ajo që, disa prej këtyre shtëpive botuese kanë rënë në dorë të “njerëzve “, të cilët nuk kanë lidhje me Letërsinë, s’kanë nivelin profesional, veçse kanë “logjistikën”. Varfëri e madhe ekziston në ekspozimin e veprave, në organizimin e Panaireve të Librave, të cilët bëhen pa theks dhe objekt të përcaktuar Ne në këtë kuadër kemi zhvilluar me sukses Panaire dhe Ekspoze të Librit të autorëve të Lidhjes sonë “PEGASI”, por edhe të të tjerëve, që nuk janë anëtarë të Lidhjes sonë. Një punë e efektshme është bërë dhe në ekspozimin e librave në këto Panaire - Ekspoze të të gjithë poetëve dhe shkrimtarëve, të cilët kanë lidhësi dhe bëjnë shkëmbim universal vlerash me Lidhjen tonë si të krijuesve edhe mjaft prestigjiozë nga Italia, Greqia, SHBA, Brazili, Australia, India, Kina, Japonia, vendet e Evropës Perëndimore e tjera.

Cilat janë lidhësitë tuaja me pushtetin vendor?

Pushteti vendor? “Ekziston” thonë për krijuesit…. Kjo i ngjason edhe prologut të përrallës “Na ishte, seç na ishte…” Ne bëjmë përçapje, falim dhurata babagjyshësh dhe ata s’lexojnë dhe thonë se, sa shumë u shtuan shkrimtarët. Tashmë secili mund të shkruajë… e tjera, duke mos u thelluar në atë që thonë. Po pushtetarët, që drejtojnë u kualifikuan për të ardhur në pushtet?! Ne bëjmë përçapje për të dhënë të renë tonë, të ngrëmë probleme të ecjes në substratet tona të gjinive të letërsisë dhe qytetet tona vazhdojnë të tymta me rrugë të brendshme fshati, që lëshojnë vargan lotësh. Kujdesja kërkohet ndaj të brendshmes, se nuk dihet se çfarë ndodh! Po të ndodh gjë do të thonë: “Ah, ky qytet “të brendshmet i kishte të grisura, me arna dhe pa lule!…” Nejse, duhet ta lëshojmë ndonjë buzëqeshje, por deri tani nuk është asgjë premtuese, pasi në Lidhjen tonë shumë pak krijues mund të jenë ndihmuar!… Krijuesi është njohës i thellë i jetës, ngacmues, i pëlqen estetika, i bën çdo gjë përshtypje nga të dy anët e medaljes, përshtypëzohet dhe reagon. Edhe me median elektronike nuk bëhet punë efikase, paçka nga tendecioziteti ynë për publikim të veprave të reja. Nuk është hapur si duhet rubrika e paraqitjes së librave të rinj, apo të jepen promovimet e bukura të këtyre librave. Në këtë drejtim më mirë paraqitet TV “Gjirokastra” dhe TV e qytetit të Përmetit dhe TV “Apolon” i Fierit. TVSH është krejt i panjohur për ne dhe punën tonë! Ky është një prakticitet i vjetëruar, censurë e organizuar ndaj autorëve dhe librave të rinj, autorëve tanë, të cilët po të vihen në balancim me shumë botime të tjera edhe në Metropol, s’dihet se si dilet!. Është fakt që librat tanë propagandohen në Kosovë, Maqedoni, Itali, Geqi dhe e kanë shumë zor këtë mundësi në Shqipëri! Kjo për ekzistencë mendësie…dhe rutinë. Kujtohen vetëm në rast evenimente, zgjedhjesh. Pushtetarët i shikon rrallë ose asnjëherë në këto veprimtari letrare të përgatitura me kujdes dhe art dhe ndjekin ato koncerte, apo aktivitete thatësirë. Një deputete apo deputet nuk “di” që në Gjirokastër ekziston një Lidhje përmase, ose e di dhe bën sikur nuk ka dijeni, që në librin e anëtarësimit të saj disashkallësh ka shumë anëtarë. Pale mandej të diskutohet për ndihmesë a fonde për zhvillimin e letërsisë!… Ndonjeri mund të tronditet me këtë numër kaq të madh, por në Lidhjen tonë është bërë kategorizimi sipas shkallinës së ngjitjes dhe autoritetit në letërsi: shkrimtarët, poetët, fabulistët dhe artistët, piktorët, skulptorët në kuptimin vërtetësor, real dhe me përvojë, që kanë botuar, reklamuar veprat e tyre në të gjithë fushat, ndërsa talentet reja, që janë impulsuar dhe kanë nxjerrë në dritë veprat e tyre; talentet po të reja, të cilët kanë botuar krijimet e tyre dhe janë premtues si dhe nxitja e talenteve të reja në shkollat 9 vjeçare të Rajonit dhe gjithëpërfshirjen tonë. Pra, kjo është një lëvizje e fuqishme letare, e cila ka një program të detajuar, të programuar. Kështu ne mund të përmendim dalje në dritë të botimeve të reja , të nxitura dhe të impulsuar nga ne si në Shkollën e Mesme në Libohovë, në “Bilal Golemi” Kardhiq, në Lazarat, në shkollën e mesme të përgjithshme “Siri Shapllo” Gjirokastër, në Lazarat, Universitetin ‘Eqrem Çabej”, Fakultete të ndryshme në Universitetin e Tiranës, apo në Tepelenë, Përmet, Këlcyrë, Fier, Sarandë, Delvinë, Prizren, Gjakovë e tjerë.



Kush është ajo pjesë e shoqërisë aktuale që interesohet për Letërsinë ?

Më pyesni se kush është interesuar për letërsinë? Detyrimisht intelektualët, ata që janë të lidhur me kulturën, por u mungon ana financiare për ta tërhequr, pasi edhe krijuesi vuan shumë për të “sponsorizuar” vetveten. Një krijues nga Përmeti, poet i njohur, kur i thanë se kush e sponsorizon këtë libër, Ai u përgjegj çiltërsisht: “Vreshti”. Qeshën me përgjigjen e tij, por ishte fakt. Ai kishte një vresht, i cili atë vit kishte prodhim të bollshëm. Na vjen keq që të rinjtë nuk “afrohen” tek libri dhe “vjelin” gjërat e gatshme në Internet, të cilat i “modelojnë” duke i paraqitur si punime të tyre tek pedagogët dhe mësuesit si tema vetiake, kur nuk kanë ndryshuar asnjë presje! Pasuria e tyre leksikore lë për të dëshiruar, pa le ajo “kreative”... Kjo është një rrugë që të çon në mosdije...Krijuesit edhe të trevës së Jugut të Shqipërisë dhurojnë librat e tyre në Bibliotekat e Shtetit. Shteti nuk është në “gjendje” të blejë libra të krijuesve të afirmuar dhe të talentuar. Ka biblioteka, që kanë disa vjet, që mbeten me fondin e dikurshëm! Pse të ndodhë kjo? Ky është një shtet, i cili nuk plotëson sa duhet fondin e tij të kujtesës! Unë duhet të flas në thirroren, që tashmë është “hequr”: “Pushtetarë, caktoni fonde për të blerë libra, që të pasurohen bibliotekat me fondin libror të nevojshëm që krijohet kudo në të gjithë hapësirën krijuese shqiptare dhe në hapësirën emigruese….” Por duhet thënë dhe diçka tjetër: Nuk përzgjidhen mirë ata që merren me kulturën në pushtetin vendor a qendror, madje më së shumti zgjidhen me militantizëm dhe harrohen profesionistët...



Cili është veprimi gjeografik i “Pegasi”-t



Qëllimi ynë final ka qenë që “Pegasi” të shtrihej në të gjithë hapësirën mbarëshqiptare si dhe në vendet, ku janë emigruar krijuesit shqiptarë, kryesisht në Greqi dhe Itali, SHBA. Po e them që në fillesë se kjo është realizuar. Është një rast i rallë realizimi. Deklarim ky pa vetëmburrje, po realitet i padiskutueshëm.

Tashmë ne kemi degët tona edhe jashtë vendit, të cilat i përmendëm edhe më lart. Nëpërmjet gazetës letrare “Pegasi”, e cila po mbyll vitin e gjashtë të botimit dhe gazetës tjetër “Intelekt 2001…” si dhe gazetave të tjera periodike të Trevës së Jugut të Shqipërisë, është realizuar një njohje e madhe të Lidhjes sonë, të substancave letrare në të gjitha gjinitë letrare nga: poezia, novela, skica, tregimi, romani, monografia, epigrami, esse, fabula e tjera. Kryesorja është se me veprat e autorëve të “Pegasi”-t tashmë janë njohur edhe lexues në rang ballkanik, në disa vende të Evropës, por edhe në SHBA e tjerë , ku edhe është organizuar dhe promovim për vepra të krijuesve tanë. Përkthyesit tanë kanë përkthyer vepra serioze të shkrimtarëve botërorë si: Heminguejt, Agath Krist apo dhe libra të miqve tanë poetë nga Greqia si vëllimi “Galopimi i kalit bojë blu” të poetes së talentuar greke Panajota Zaloni- Hristopullu, apo librit tjetër të saj “Paqe… Frikohem…”, një libër ky universal për prezencën e poezive në 13 gjuhë, midis tyre, siç shprehet poetja dhe gjuha e bukur shqipe ka vendin e saj të merituar (Këto përkthime dhe shqipërime janë realizuar nga Kristaq F. Shabani dhe Kosta Gaxhoni, filolog); po kështu evidente janë përkthimet e Murat Memallaj, tentativa të bukur të përkthimit nga gjuha ruse të poetit të madh Esenin te vepra e sukseshme e titulluar “Eseniane” , apo puna e organizuar nga stafi i Lidhjes sonë për të sjellë në shqip veprën “Gruaja , të cilën dashuroj” të Poetit rus të kohës së sotme Adolf Shvjedçikov tjerë; vepra të tjera të përkthyera në italisht nga Aleksandra Shabani, Besnik Ismailati; në anglisht nga Dritan kardhashi dhe Mirela Dudi e tjera . Të sukseshme kanë qenë përkthimi i organizuar nga një grup përkthyesish të kryesuar nga Elefter Fotiu të librit “Seli në qiej” të poetit Kristaq F. Shabani, dedikuar ish presidentit të SHBA, zotit Bill Klinton, libër ky i kërkuar dhe i dërguar në shumë vende të botës. Po kwshtu botimet epetro Dudit nw veprwn twrwsisht nw anglisht “Kostelacion” Është punuar që shumë libra të jenë në Biblioteka të veçanta të disa vendeve si Kosovë, Itali, Maqedoni, SHBA, Brazil, Greqi, Angli, Gjermani, Rumani, Spanjë, Australi, Mongoli, Indi e tjerë. e tjerë. E rëndësishme është se janë realizuar shumë përkthime në gjuhët anglisht, italisht, greqisht, rumanisht, spanjisht e tjerë , duke realizuar shkëmbimin universal të vlerave e duke kombinuar veprimtarinë përkthyese me poetë të simotrave kudo në botë. Punën e madhe pasionante e tregon edhe Antologjia poetike “Korsi e Hapur”, ku janë përkthyer në shqip poezi përfaqwesuese nga 84 poetë nga Bota. Rëndwsi i është dhënë edhe botimit në gjuhën e minoriteteve në Shqipëri si rasti i librit të poetes Andromaqi Pulla, Manol Basho e tjerë. Tashmë po i kushtohet vëmendje që edhe autorët kosovarë të bëjnë një punë më të gjerë për përkthimin e veprave të tyre.

Ju e keni zgjeruar hapësirat tuaja të krijimtarisë mund të na bëni një panoramë të saj?

Në këtë kuadër një rol të veçantë luajnë dhe përkthimet. Ju lutem të më bëni një ekspoze të veprimtarisë suaj për shkëmbim universal të vlerave.



Po i mëshohet fort përkthimit të veprave të autorëve të Pegasit, jo vetëm në vepra të plota, por edhe me cikle të veçanta. Një punë e mirë në këtë drejtim është bërë me krijimet që janë dërguar në konkurset e Letërsisë të zhvilluara me tema të larmishme në Greqi e Itali, ku krijuesit e Lidhjes “PEGASI” gjatë ekzistencës së vetë kanë marrë mjaft çmime të para, të dyta të treta dhe çmime speciale. Madje duhet thënë se në këto konkurse janë ballafaquar në konkurim me poetë të dimensioneve ballkanike, evropiane edhe botërorë. Ne jemi fitues edhe të një çmimi të rëndësishëm në Kongresin e e Olimpiadës së Shkrimtarëve nga gjithë Bota në vitin 2004, të organizuara në Greqi, të përftuar nga poeti ynë i talentuar dhe i njohur, Anëtari i Lidhjes së Poetëve Bashkëkohorë Petro Dudi, por edhe të dy çmimeve të tjera të rangut të lartë.

Duhet të theksojmë se gjithë pegaistët kërkojnë të dalin në det të hapur për shkëmbim universal të vlerave dhe tendenca jonë kohët ë fundit ka qenë impulsimi i botimeve në disa gjuhë, përveç gjuhës refrektare mëmësore shqipe. Kjo ka realizuar që në kontaktimet me poetë dhe shkrimtarë të huaj, në kontaktet direkte me ta në Shqipëri apo në me lidhjet elektronike kemi arritur që rreth 37 krijues potentë të Lidhjes sonë të fitojnë të drejtën e anëtarësimit në Lidhjen e Poetëve Bashkohorë të Globit, ku marrin pjesë rreth 700 poetë nga 102 vende të Botës(105 prej tyre janë amerikanë) dhe për nga numri Shqipëria renditet në vendin e gjashtë, duke siguruar të gjitha parametrat. Kështu krijohet mundësia e rritjes së njohjes se ç’përparime janë arritur në Letërsinë dhe Artin e sotëm botëror dhe ç’vend lozim ne. Po kështu ndeshemi me një konkurrencë të gjallë dhe efektive. Krijimi, vepra rrit përmasat e njohjes dhe të publikimit, njihet, konkurron, thellohet stili, aftësia, niveli si dhe përsoset më tej kontaktimi me rrymat e sotme të Letërsisë nga më prestigjiozet, pasi në këto Lidhje poetësh, shkrimtarësh, artistësh merr pjesë “ajka” e përfaqësuesve të letërsisë botërore, të cilët janë të prirur drejt një zhvillimi dinamik , elastik të saj të madh dhe që kanë vënë mundin, djersën dhe potencialin e vet financiar në të mirë të Letërsisë dhe Artit. Përveç kësaj Presidenti i Lidhjes është edhe Anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Ndërkombëtarë më qendër në Ohajo të SHBA me Presidente të saj poeten amerikano-braziliane Teresinka Pereira. Po kështu tani së fundi, duke parë se në shumë lidhje të përmasave botërore, ku “militojnë” poetë nga shumë vende, ne kemi përfaqësuesit tanë edhe në lidhjet e krijuara ndërkombëtare në SHBA, Brazil, Rumani, Indi e tjerë. Është një fluturim i bukur e dinamik ky yni. Ne në këtë aspekt jemi të parët që krijojmë kaq lidhësi letrare në Shqipëri. Të gjithë këta krijues kanë dërguar krijimet e tyre të përkthyera në gjuhën angleze, ku do të futen në antologjitë letrare, sipas radhës alfabetike që do të fillojnë të dalin këtë vit. Duhet të theksojmë se pjesëmarrja në këto Antologji ka qenë edhe më parë si në antologjitë e dala në Greqi “Në flakën e krijimit”, të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Poetëve “Zbardhësi - Zaloni” Greqi. Pjesëmarrje e madhe me krijime të botuara në revistat letrare si “Keleno” Greqi, “POMEZIA NOTIZIA”, “Rassegna Internazionale di Pittura” (Citta’ Di Mottola, ITALI), “Pensa a qui” Brazil, Meksikë, Kolumbi e tjerë apo lidhësitë me revistën moderne letrare “Anterem” Itali: “Zëri i Salaminës” i poetit Dinos Kubatis e tjerë, kanë rritur përgjegjësinë e krijimit dhe të konkurrimit si dhe përmasat e sadisfaksionit shpirtëror poetik. Duhet theksuar se në këto revista janë prezantuar dhe ekspozuar librat tanë të botuar, janë bërë zbërthime analitike për subjektin e veprave ndërsjelltas, pasi edhe ne kemi realizuar përkthime në shqip të rreth 250 poetëve nga gjithë bota, ku shumica e tyre është ekspozuar dhe publikuar në gazetën tonë letrare, dhe tani së fundi në revistën tonë modeste “PEGASI” , organ i letrar i Lidhjes sonë

si dhe në botimin e veçantë e të suksesshëm të kohëve të fundit Antologjia Poetike “Korsi e Hapur” Autorë të Lidhjes së krijuesve “PEGASI”, ALBANIA dhe të tjerë nga vendi dhe Bota, botimin ky i financuar nga Fondacioni zvicerian “PROHELVETIA” me Drejtor Mag. Kastriot Korro. Kemi zgjeruar lidhjet dhe po krijojmë mundësinë për të marrë pjesë në mjaft konkurse që zhvillohen këtë vit në Itali nga: L’ACCADEMMIA INTERNAZIONALE ”IL CONVIVIO”, CIRCOLO CULTURALE “IL SOFFIO”, A.L.I..A.S. Australi, Lidhja e Festivalit Ndërkombëtar të Poetëve e tjerë. Po kështu këtë vit shumë poetë e sidomos më kryesorët janë futur në shumë antologji deri në SHBA, Brazil, Mongoli, Francë e tjerë. Karakteristike është se ne kemi lidhësi edhe me përfaqësues tipikë të letërsisë eksperimentale, numerike apo paradoksale. Ky është një sukses që na bën të jemi edhe më të vëmendshëm.



Keni lidhësi me simotra në Ballkan e më gjerë?



Ne kemi lidhësi me shumë simotra dhe me personalitete të shquara të letërsisë në disa vende. Këtë mund ta shprehim me Kosovën, të cilëne vërtetoi më së miri dhe pjesëmarrja jonë me një delegacion të nivelit të lartë të Lidhjes sonë në Kosovë në mitingun e Madh të Poezisë Shqipe, zhvilluar në Gjakovë më 8 dhe 9 maj 2008, ku media elektronike dhe e shkruar i bëri një ekspoze të madhe vizitës sonë letrare, por efektprurëse kanë qenë lidhjet me simotrat në Greqi, ku kemi një angazhim disavjeçar dhe madje shumë nga librat tanë janë propaganduar në organe të Lidhjeve simotra si revista tremujore “KELENO”, janë botuar fragmente, shënime tona kritike për librat e autorëve grekë, janë realizuar përkthime të këtyre autorëve, të cilat janë botuar në gazetën tonë. Lidhja e Krijuesve grekë “Xasteron- Zaloni”, që publikon edhe revistën “Keleno”, së bashku me disa simotra të tjera organizuan në Athinë Kongresin “Olimpiada e Shkrimtarëve” Athina 2004, ku ishte ftuar edhe delegacioni i Lidhjes së Krijuesve “Pegasi” Gjirokastër, ku ishte planifikuar edhe një kumtim prej 15’ për zhvillimin e Letërsisë shqipe, ku unë isha planifikuar në drejtimin e Kongresit.

Duhet theksuar se këtë vit krijuesit tanë konkuruan me dinjitet dhe u çmuan për veprat e tyre konkuruese me çmime. Ky ishte një sukses i plotë. Lidhjet midis Lidhjeve simotra nuk janë vetëm në plan bilateral, por edhe me Lidhje të tjera në Botë, po kështu funksionon edhe lidhja midis Krijuesve kudo që ndodhen, të cilët shkëmbejnë librat e tyre, dërgojnë mesazhe e përkthejnë njëri – tjetrin.

Një sukses këto vite kanë patur krijuesit e Përmetit, që kanë botuan krijimet e tyre në Itali. Kjo vjen edhe si rrjedhojë e punës së mirë botuese me rreth 60 tituj të shtëpisë botuese “Fjalët e Qiririt”. Për të realizuar këtë dinamikë Lidhja është kthyer në veprimtari një lidhje panballkanike, por thelbësore është se krijuesit zhvillojnë kudo që ndodhen veprimtari individuale poetike, botuese, promovuese e tjerë.

Për të drejtuar lidhjen tashmë ka dhe një N/Kryetar në Kosovë, në Maqedoni, mal të Zi, në Greqi, Itali. Përveç kësaj në lidhje janë anëtarësuar dhe krijues me shtetësi të huaj, të cilët lozin një rol të madh në shkëmbimin universal të vlerave dhe si të gjithë anëtarët kanë kartë identiteti shqip ( anglisht). Po kështu Lidhja jonë ka flamurin e saj, simbol i komunitetit tonë të madh letrar. Lidhja jonë, parasëgjithash, ka vlerësuar edhe veprimtarinë e shkëmbimit universal të shumë poetëve të njohur nga Bota , të cilët janë nderuar me stimulin e madh “ANËTAR NDERI I LIDHJES “PEGASI” ALBANIA”, midis të cilëve edhe shkrimtari i madh i shquar me origjinë gjirokastrite Ismail Kadare.



Ç’keni bërë për institucionalizimin e Lidhjes suaj?

Lidhja e Krijuesve “Pegasi” Gjirokastër” është një lidhje krijuesish, e cila e ka ngritur nivelin e saj nga viti në vit, është institucionalizuar dhe ka funksionim sipas programit dhe statutit të saj. Më 15 janar 2005 është zhvilluar Konferenca e Dytë Lidhjes , e cila zgjodhi organet e saj drejtuese, krijoi një strukturë dinamike për të realizuar programin e saj dhe për të harmonizuar punën në të gjithë gamën e veprimtarisë së saj krijuese, promovuese, përkthyese dhe shkëmbim vlerash. Ne do të vijojmë për t’i bërë sa më funksionalë elementët e ndryshëm të Lidhjes. Edhe në vendet që nuk kemi Degë, ne zhvillojmë veprimtari për të bërë të njohur punën dhe veprimtarinë shkrimore, duke dhënë një kontribut të madh në Letërsinë shqipe.



Ç’lidhësi keni pasur me Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë?

Kemi pasur një Lidhje të heshtur pa ngacmime me Lidhjen e Shkrimtarëve, pasi një pakicë jona ishte dhe anëtare e saj, por në thelb kemi pasur shumë ndryshime me të. Megjithatë dirigjenti ka shkop dhe dirigjon. Ne kemi konceptime të tjera, që burojnë nga dimensionet tona dhe qëndrimet tona si krijues të lirë të Shoqërisë civile dhe jo të ndërvarur nga idetë dhe ngjyrimet. Ne krijuesit jemi krijues “pa pushtet” në aspektin institucional, por kemi pushtet shumë të madh në hapësirën shkrimore e krijimore. Ne kemi shpëtuar nga pozicionet revoltues për të gjithë këtë prurje letrare, duke u shkëputur nga mendësia arkaike “jo të gjithë bëhen poetë dhe shkrimtarë”. Ne kemi një koncept tjetër: “Të gjithë kanë hapësirë për të shkruar dhe Koha të sit dhe përzgjedh precipitatin…”

Duhet thënë se një pjesë e krijuesve tanë kanë qenë edhe anëtarë të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, duke filluar që nga unë. Ne, qysh në krijim, vendosëm lidhje me Lidhjen e Shkrimtarëve, kur ishte në krye të saj poeti Xhevahir Spahiu, por kjo lidhje u fik vetëm me një njohje të përciptë. Ne tentuam më vonë në “kohën” e Limos Dizdarit, duke organizuar disa veprimtari të përbashkëta si “Lulet e Verës” në Përmet, por koncepti i kryesuesve të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë ka qenë i kundërt me tonin dhe ne shumë herë këtë Lidhje e shihnim si ineksistente, e cila kish nevojë të reformohej në mendim dhe në organizim, pasi ishin prezente forma e vjetëruar, ndërsa ne jemi përfaqësues tipikë të krijuesve të dalë nga një Shoqëri civile e emancipuar dhe me ide progresiste. I njëjti tipizim edhe me Degën e kësaj Lidhjeje në Gjirokastër, e cila ishte në ineksistencë të plotë, paçka nga një zgjedhje jo funksionale e bërë para disa vitësh. Tashmë kjo lidhje është ineksistente dhe përfundimi I saj ishte një qesharakizëm i fortë “një duel për ndërtesa”. Është e nevojshme që në Shqipëri të lulëzojnë lidhje poetësh dhe shkrimtarësh dhe artistësh apo klube shkrimtarësh me koncepte të reja. Përvoja e viteve të fundit në Vlorë, Korçë, Sarandë, Elbasan, Durrës e tjerë ka treguar se vetëm kështu mund të ecet në një rrugë progresiste dhe konkurruese.

Lidhja e Krijuesve “Pegasi” është plot vitalitet, hapësirë dhe do ta zgjerojë hapësirën e saj në të ardhmen më shumë.



A mund të na përmendni disa krijues , të cilët kanë bërë emër ?

Poetët dhe shkrimtarët janë të shumtë, por gjithmonë ekziston dhe veçimi, i cili krijon dallimin. Unë mund të përmend disa prej syresh si: Andon Papleka (Tiranë), Mimoza Ahmeti, Petro Dudi (Tiranë), Enrieta Sina (Tiranë), Sazan Gjomema (Tiranë- Athinë), Izet Çulli (Tepelenë), Novruz Shehu (Tiranë), Kadri Radogoshi(Gjakovë), Rushit Ramabaja (Prishtinë), Dino Çiço (Gjirokastër), Jorgo Telo (Gjirokastër) , Lumo Kolleshi(Përmet), Agron Shele(Përmet), Riza Lahi (Tiranë), Dhimitër Miti (Përmet), Aleksandra Shabani (Gjirokastër), Mirela Dudi(Gjirokastër, SHBA), Majlinda Rama, Bujar Rama(Fier), Haxhi Kalluci (Fier), Iljaz Bobaj (Delvinë, Korinth), Dhimitër Konomi (Gjirokastër- Athinë), Muharrem Gashi (Prizren), Elona Gashi (Prizren),Agim Bashaj Greqi Murat Memallaj (Gjirokastër) , Yllka Ponde, Osman Buzo (Gjirokastër), At Theodhori Nikolla (Gjirokastër), Dashamir Malo (Sarandë), Fran Uckama (Fier), Luan Meta (Tepelenë), Çerçiz Myftari (Memaliaj), Ligor Shyti (Përmet), Tasi Proko(Fier), Lulzim Logu dhe Gjon Neçaj (Tropojë) Hadër Mevlani (Gjirokastër), Fejzi Murati (Kuçovë), Florentina Skendaj (Delvinë), Anton Gojçaj (Tuz), Dashnor Selimi (Selanik), KaloshÇeliku dhe Nahas Sopaj (Shkup) e tjerë. Përveç kësaj duhet përmendur se është formuar një brez i ri talentesh , të cilët janë mjaft premtues për të ardhmen. Mund të veçojmë: Muharrem Kurti, Bora Malaj (Gjakovë), Besa Avdiu (Tiranë), Matilda Tare (Gjirokastër), Luljeta Xhaxhiu (Gjirokastër), Elefteria Kallojeri (Gjirokastër), Spartak Proda (Delvinë), Anila Kurti dhe Anila Mihali (Përmet), Jonida Seiti (Tiranë), (Gjirokastër), Andromaqi Pulla (Athinë), Alketa Ponde, Silvana Hazati (Gjirokastër), Laureta Sahitaj (Prizren), Mimoza Llavdaniti (Gjirokastër), Albiona Naçollari (Përmet), Almiona Bajrami (Bajram Curri) e tjerë. Në këtë kuadër ne nuk mund të lëmë pa përmendur edhe artistët, piktorët dhe skulptorët, kompozitorët, që janë të shumtë dhe mjaft të talentuar për të cilët duhet të jepet një intervistë tjetër. Kryesorja është se lëvizja jonë letrare: “Për një lëvizje letrare dhe kulturore ndryshe” e hedhur qysh në vitin 1998, më 23.07. 2008, kur ne u miratuam fillimisht si një Shoqatë Letrare me vendimin Nr. 661 nga Gjykata e Faktit në Gjirokastër, është vepruese, aktive dhe e pamohueshme.

Si e konsideroni ju a u arrit një pik i madh i veprimtarive tuaja me rastin e 10 vjetorit të Lidhjes në Përmet



Natyrisht që po. Konkretizim dhe finalizim i madh në organizimin e simpoziumit me objekt “Për një letërsi shqipe më me frymëmarrje”. Ky Simpozium u përgatit me mjaft kujdes dhe ishte një nga pikësynimet më të mëdha të kësaj periudhe dhe vinte pas një dënduri veprimtarish studiuese, hulumtuese dhe prodhim letrar. Kryesorja këtu ishte se u kristalizua mendimi i studiuesve , kritikëve , vetë krijuesve nga gjithë hapësira kreative mbarëkombëtare shqiptare si dhe ajo e hapësirës së krijusve emigrantë. Duhet theksuar se si referenca dhe kumtimet embajtura ishin të orientuara dhe në sentencë përmbanin atë substrat të nevojshëm për të realizuar frymëmarrjen. Në këtë Simpozium, i vetmi i këtij lloji për letërsinë në kata dhjetë vjetët e fundit për letërsinë shqipe, u fol me autoritet dhe dinamizëm për zhvillimin letrar, përfaqësimin letrar, për tendecat kreative, për larmishmërinë gjinore, për poezinë si sentencë figurative, për shkëmbimet universale të vlerës, për magjinë e përktthimit që rrit dimensionine njohjes dhe konkurrimit, për pasurinë leksikore të krijuar nga krijuesit gjatë 36 viteve që nga Kongresi Drejtshkrimor si dhe mangësinë e studiuesve për këtë fond gjuhësor të krijuar për të rritur passurinë fjalore të gjuhës së sotme moderne shqipe, për studimin analitik të letërsisë me tone origjinale të krijuar në emigracion dhe vlera e saj në tërsinë letrare shqipe, duke i mëshuar fort rritjes së realizimit dhe protagonistimit në mjedise , ambiente me tonalitete shpërthyese, kontraste e kontrakpunte dinamikë e tjerë, duke u ndalur sidomos tek vlera e të krijuarit. Në Simpozium u diskutuan dhe niveli dobësor i kritikës së sotme si dhe “përvetësimi” i pronës mendimore kreative, pa të drejtë nga redaktorët e dikurshëm të krijimtarisë të të rinjve të talentuar, një problem i shfaqur për herë të parë , që shumë nga këta readaktorë me të tilla aplikime dhe përfitime u bënë me emër! U ndal edhe tek një e metë e madhe që në “sipërfaqen tërësore të letërsisë në rreshtimin evlerave janë të pashkulshëm ata që bënë letërsinë e sistemit totalitar dhe që vijojnë të “mbajnë “ fort ‘ndriçimin” dhe madhështinë e dikurshme, duke mos u hapur rrugë ntalentev erealë të plurimendimit. Për këto probleme kapitale dhe njohëse parashtruan mendimet e tyre esteto- filozofike e profilizuese referuesit e kumtuesit : Kristaq F. Shabani, Kadrush Radogoshi (Kosovë), Nehas Sopaj (Shkup), Anton Gojçaj (Mal i Zi), Enrieta Sina (Tiranë), Iliaz Bobaj (Patra , Greqi), Panajota Zaloni (Hristopulu) , Athinë – Greqi, Agron Shele, Sina Vakaj, Lumo Kolleshi (Përmet, Shqipëri), Alejandra Kraules Breton (Meksikë), Cristina Akeza Sançez (Brazil),Aleksandra Shabani (Gjirokastër), Dritan Kardhashi (Gjirokastër), Rushit Barabaja (Prishtinë), Nebih Bunjaku (Prishtinë), Vasiliki Kalahani Eleni Mantrazi (Greqi), Flavia Lepre (Itali) e tjerë. Përmbyllja e Simpoziumit nga N/Kryetari Koordinativ i Lidhjes së Krijuesve ‘PEGASI”, Albania, poeti dhe shkrimtari Petro Dudi, ishte një sentencë kuptimplote dhe një vështrim drejt një ardhmërie më të plotuar dhe më të ndritur.



Ju zhvilluat dhe një Panair –Ekspoze të Librit shqip shumëgjuhësh, cilat ishin objeksionet tuaja?

Ne s’është e para herë që realizojmë ekspoze të librit në këtë sfond të tillë me një gjetje plot ngjyrim , siç u zhvillua në lulishten kryesore të qytetit të Përmetit, ku krahas ekspozesë së madhe të qindra librave, jo vetëm nga hapësirat mbarë shqiptare, ne u dhamë parësi ekspozuese të gjithë autorëve nga vendet e botës që kanë dërguar veprat e tyre në Bibliotekën “PEGASI”, apo në konkursin me rastin e 10 vjetorit të krijimit të tij. Këtu ishte bërë nëj punë emadhe përgatitore nga N/Kryetari i Lidhjes dhe kryetari i Degës së Lidhjes së Krijuesve “PEGASI” Përmet poeti dhe shkrimtari i talentuar Agron Shele, aktualisht edhe Drejtori i Qendrës Kulturore Përmet. Interpretueset e poezisë, talent etë reja të Lidhjes, nxënëse të shkollës së mesme “Sami Frashëri” Përmet përcollën tek krijuesit dhe te gjithë pjesëmarrësit dhe qytetarët e Përmetit poezi në dis agjuhë si shqip, anglisht, italisht, frëngjisht, greqisht, rusisht e tjerë. Një ditë eveçantë një kumbim i veçantë, ku flitej me gjuhën e poezisë . Po kështu e veçanta e këtij spektakli poetik ishte dhe takimi i organizuar në fillesë të Simpoziumit nga shkrimtarët me talentet e shkollës së mesme “Sami Frashëri” si dhe përgatitja dhe prezantimi i vlerave të krijimeve të poetit dhe romacierit përmetar Agron Shele, një prezantim i realizuar me art dhe me pjesëmarrje ng adisa vend e, përveç të tjerash edhe nga Italia dhe Anglia. Dhënia e titujve të nderit “Anëtar Nderi i Lidhjes së Krijuesve ‘PEGASI”’ disa personaliteteve letrarë si : Domenico Defelice (Itali), Mimoza Ahmeti(Shqipëri), Kadrush Radogoshi (Kosovë), Dimitrios Kraniotis(W.P.S, Greqi), Jozo Bozkovski dhe Ramadan Sinani (Shkup) (pas vdekjes), Alejandra Craules Breton (Meksikë), Zaharulla Gaitanaki (Greqi) si dhe shpërndarja e çmimeve fitues të Konkursin “10 vjet PEGAS” për të gjitha gjinitë ishte një nga kulminacionet e kësaj dite të mbushur me veprimtari thelbësore.



Cilat janë objeksionet tuaja në të ardhmen?

Ne të vijojmë të marrim pjesë si deri tani në takime, kongrese, Simpoziume letrare Ndërkombëtare që janë rtë ngjeshura për këtë vit si në Greqi, Itali, Francë, Brazil, Kosovë, Indi e tjerë.

Përveç të tjerash ne duam të organizojmë këtu në Gjirokastër, në këtë qytet magjik e të çudimtë një kuvend të madh me pjesëmarrje të poetëve dhe shkrimtarëve nga Bota, të cilët në sajë të punës sonë ka shprehur dëshirën e madhe të realizohet një i tillë në Shqipëri. Do të jetë dhe një manifestim i madh letrar, por njëkohësisht njohje me mjedisin e virgjërt të Shqipërisë e sidomos asaj të Jugut. Për këtë duhet të punojmë me psikologji dhe diplomaci të fortë letrare pë rtë siguruar fondin e nevojshmë. Gjithashtu në këtë vit do të organizojmë edhe Konkursin e Parë Internacional “PEGASI 2008” si dhe do të botojmë Antologjinë e poetëve të talentuar të “Pegasi”- t dhe të Miqve tanë nga gjithë Bota në 12 gjuhë. Vetëkuptohet edhe kjo e përzgjedhur. Po kështu mendojmë të zhvillojmë një veprimtari të madhe letrare në Greqi për letërsinë shqipe të krijuesve kualitativë emigrantë.

Me këtë rast doja të falenderoja në emër të Lidhjes, nëpërmjet gazetës suaj të nderuar, në mënyrë të veçantë, të gjithë ata që e kanë ndihmuar Lidhjen e Krijuesve ‘PEGASI” për ecjen e saj: Panajota Zaloni- Hristopulu (Greqi), Dino Kubatis, Aristidh Kolja Greqi (pas vdekjes), Teresinka Pereira (SHBA), Dimitris Kraniotis (Greqi), Domeniko Defeliçe (Itali), Zaharula Gaitanaki (Greqi), Adriana Kless (Brazil), Dr. Ramadan Sinani.(Maqedoni), Papa Antonio Bellushi (Itali), Prof. Qemal Murati (Maqedoni), Punonjësit shkencorë të Institutit Albanologjik Prishtinë (Kosovë): Sadri Fetiu, Zymer Neziri, Rustem Berisha, Emin Kabashi, poetin Kadrush Radogoshi (Kosovë), poeten Mimoza Ahmeti, shkrimtarin Pjetër Arbnori (pas vdekjes), Vasiliki Kalahani(Greqi), Jose Roberto Seki (Brazil), Dorin Popa (Rumani), Fjorentin Skamarache (SHBA, Beniamin Yzon (SHBA), Antoneta Mosela, Flavia Lepre (ITALI), Maria Hamilton (SHBA), Hadaa Sendoo (Mongoli), Tholana Ashok (Indi), Giova Lombardi (Australi), Dew Bhardwaj (Indi), Adolf Shvedchiov (Rusi- Los Anxhelos), Alexander Cang (Kinë), Nadja Cela Pop (Rumani), të cilët kanë impulsuar dhe kanë propaganduar veprimtarinë shumëplanshe të Lidhjes sonë.
Zoti Kristaq, ju faleminderit për intervistën.


Intervistoi: Dashnor Selimi dhe Jonida Nika







Botuar ne gazeten letrare "Pegasi", organ i Lidhjes se Krijuesve "Pegasi"

[size=12]Gazeta e Athines date 26.06.2008

[b]LIDHJA E KRIJUESVE “PEGASI”[/b]



ALBANIA

GJIROKASTËR

PËRMET, 26.05. 2008





SIMPOZIUM LETRAR MBARËKOMBËTAR

ME OBJEKT “PËR NJË FRYMARRJE NDRYSHE NË LETËRSI”

“10 VJET PEGAS”

Data 26.05.2008



Ora 08.30 Takim poetik i grupit të shkrimtarëve dhe poetëve pjesëmarrës në Simpoziumin e letërsisë me krijuesit e shkollës së mesme “Sami Frashëri” Përmet (njohje, mendime, recitime dhe dhurim librash nga autorët e Lidhjes “Pegasi” dhe nga autorë nga vendet pjesëmarrëse).

Drejton takimin Lumo Kolleshi, poet, W.P.S, Sekretar i Lidhjes së Krijuesve ‘PEGASI” Albania



Ora 09.15

* FJALA E MIRËSEARDHJES në Simpozium poeti Dino Çiço

PËRSHËNDETJE SIMPOZIUMIT LETRAR

KRYETARI I BASHKISË PËRMET z. Edmond Komino

*ALBANIA, POEZI NË ANLISHT DHE SHQIP NGA CRISTINA AKEZA SANCEZ

REFERENCË: “PËR NJË FRYMARRJE NDRYSHE NË LETËRSI”

KRISTAQ F. SHABANI, poet, shkrimtar, anëtar i I.W.A, W.PS SHQIPËRI, President i Lidhjes së Krijuesve “PEGASI”, Albania

* KUMTIM: “ANTOLOGJIA POETIKE “KORSI E HAPUR” NJË SHPALOSJE UNIVERSALE VLERASH” AGRON SHELE W.P.S

* KUMTIM: ”TRADITA, NOVATORJA, BASHKOHORJA NË POEZINË E TË RINJVE” ENRIETA SINA Ë.P.S TIRANË

* KUMTIM: “INFLUENCA ARTIT MAGJIK TË LETËRSISË NË PASQYRIMIN E BOTËS SHPIRTËRORE TË TË RINJVE”

ELENI MANTRAZI, GREQI, PRESIDENTE E BALKAN ASSOC. OF YOUNG PEOPLE OF BALKAN COUTRIES.

*KUMTIM: “ZHVILLIMET E LETËRSISË KOSOVARE”

MAGISTËR KADRUSH RADOGOSHI, KRYETAR I LIDHJES SË SHKRIMTARËVE TË REPUBLIKËS SË KOSOVËS



*KUMTIM: “ ZBULESA E NJË SEKRETI POETIK” (mbi bazën e e librit të autorit: “Poezia moderne italiane”)

SINAN VAKA, W.P.S

Kumtim: ‘Poezia art i bukurisë dhe i gjuhës së veçantë i krijuesve të botës që bashkon e vëllazëron”

Alejandra Craules Breton, poete Meksikë

PËRSHËNDETJE SIMPOZIUMIT I.W.A,(SHBA), W.P.S, “XASTERON(GREQI), “ALIAS” AUSTRALI, ITALI, MEKSIKË, INDI, MEKSIKË, RUSI, RUMANI dhe NGA SIMOTRAT.

Kumtim:

“Letërsia është gjuha e mirëkuptimit të popujve” (Mbi bazën e antologjisë poetike “Me flakëne Krijimit” dhe revistës letrare “KELENO”

Panajota Zaloni Hristopulu, poete Presidente e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve ‘XASTERON” Athinë, Greqi

*KUMTIM: “RISHIKIM I AUTORËVE TË LETËRSISË NË NDIHMESË TË RRITJES SË HORIZONTIT TË NXËNËSVE”

LUMO KOLLESHI W.P.S, SHQIPËRI

KUMTIM: “Mbi letërsinë moderne dhe shënime kritike për letërsinë e shqiptarëve të Maqedonisë”

Dr. NEHAS SOPAJ, poet, studiues, kritik, UNIVERSITETI I TETOVËS

KUMTIM: “LETËRSIA E KRIJUESVE EMIGRANTË, VEÇORI DHE DALLESA”

ILIAZ BOBAJ, PATRA, GREQI

KUMTIM: “POEZIA, SENTENCË FIGURATIVE”



KUMTIM: “Një vështrim panoramik për letërsinë shqipe në mal të Zi” (Një degë që kapërcen gardhin)

Mg. Anton Gojçaj, poet, studiues, Mali i Zi

Kumtim:”Risi në Letërsinë shqipe” (Kumtim i

mbajtur në Simpoziumin Internacional të Letërsisë në muajin dhjetor 2007 Salaminë Greqi)

Dhimitër Miti,W.P.S poet



KUMTIM: “IDILI EROTIK NË LETËRSINË E SOTME”

NEBIH BUNJAKU, PRISHTINË, KRYETAR I DEGËS SË LIDHJES “PEGASI” PRISHTINË

KUMTIM” MAGJIA E PËRKTHIMIT”

(referon kumtimin e mbajtur në Kongresin Internacional të Selaminës Greqi (prill 2007) Dritan Kardhashi, përkthyes



PËRFUNDIMET E SIMPOZIUMIT



Ora 14.00

* PANAIR EKSPOZE I LIBRIT TË AUTORËVE TË LIDHJES DHE TË TJERË NGA VENDI DHE SIMOTRAT NGA BOTA (Marrin pjesë me veprat e tyre: autorë nga Shqipëria, Kosova, Maqedonia, Mali i Zi, Greqia, Italia, SHBA, Rumania, Meksika, Brazili, Anglia, India e tjerë. Marrin pjesë dhe shkrimtarët shqiptarë, emigrantë në Greqi, poetët Iljaz Bobaj (Patra) dhe Dashnor Selimi (Selanik).

Fjala përshëndetëse e Ekspozesë së Librit “10 vjet Pegas”

“Libri , një liri e natyrshme e krijuesve që buron nga një shpirt i pasur” Kryetari i Lidhjes së Krijuesve ‘PEGASI” ALBANIA

Prezantim i librave të autorëve dhe kontaktim i lexuesve me autorët.





“Prezantimi i vlerave letrare” në qytetin e Përmetit

PANAIRI_EKSPOZE “PEGASI 2008” në kuadrin e 10 vjetorit të LIDHJES SË KRIJUESVE “PEGASI” ALBANIA(Në Lulishten )

Paraqitja e Antologjive:

1.”Korsi e hapur” Antologji Poetike Autorë të Lidhjes së Krijusve “PEGASI” dhe të tjerë nga vendi dhe BOTA.

2.”Në flakën e Krijimit” Antologji Poetike e lidhjes së Shkrimtarëve dhe Poetëve “XASTERON- ZALONI” – ATHINË

3.ANTOLOGJI me POETË ITALIANË, shqipëruar nga Sinan VAKAJ

4.Letërsi me krijues bashkohorë, shqipëruar nga Niko Ago

5. Letërsi e krijuesve të rinj (Ekspoze për librat e krijuesve të rinj nga gjithë Shqipëria, por kryesisht nga treva e Jugut të Shqipërisë)

6. Antologjia poetike “Krijues bashkohorë grekë”



7.Ekspoze e veçantë me disa nga krijimet e poetit dhe shkrimtarit Kristaq F. Shabani, poetëve Petro Dudi, Izet Çulli, Kadrush Radogoshi, Panajota Zaloni, Domenico Defelice

6. Universalizim vlerash

Referencë në shqip (anglisht, italisht, greqisht)

“Forca magjike e librit” “Prezantimi i vlerave letrare” në qytetin e Përmetit

PANAIRI EKSPOZE “PEGASI 2008” në kuadrin e 10 vjetorit të LIDHJES SË KRIJUESVE “PEGASI” ALBANIA(Në Pallatin e kulturës Përmet)

Paraqitja e Antologjive:

1.”Korsi e hapur” Antologji Poetike Autorë të Lidhjes së Krijusve “PEGASI” dhe të tjerë nga vendi dhe BOTA.

2.”Në flakën e Krijimit” Antologji Poetike e lidhjes së Shkrimtarëve dhe Poetëve “XASTERON- ZALONI” – ATHINË

3.ANTOLOGJI mE POETË ITALIANË, shqipëruar nga Sinan VAKAJ

4.Letërsi me krijues bashkohorë, shqipëruar nga Niko Ago

5. Letërsi e krijuesve të rinj (Ekspoze për librat e krijuesve të rinj nga gjithë Shqipëria, por kryesisht nga treva e Jugut të Shqipërisë)

6. Antologjia poetike “Krijues bashkohorë grekë”



7.Ekspoze e veçantë me disa nga krijimet e poetit dhe shkrimtarit Kristaq F. Shabani, poetëve Petro Dudi, Izet Çulli, Kadrush Radogoshi, Panajota Zaloni, Domenico Defelice

6. Universalizim vlerash

Referencë në shqip (anglisht, italisht, greqisht)

“Forca magjike e librit”



Përshëndesin Ekspozenë e librit “10 vjet PEGAS” Presidentja e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Ndërkombëtarë, I.Ë.A Teresinka Pereira SHBA, Presidenti i Lidhjes Ndërkombëtare të Poetëve Bashkohore poeti Dimitrios Kraniotis, Presidenti i UPPL SHBA, Beniamin Yzon e tjerë

Recital interpretativ: “Nëpër vargjet e poetëve”

“Poetët nga bota flasin në gjuhën e bukur shqipe”

Recital interpretativ nga nxënësit e shkollës së mesme “Sami Frashër “ Përmet

(Mbi bazën e Antologjisë “Korsi e Hapur” Autorë të Lidhjes së Krijuesve “PEGASI”



Ora 17.00

PREZANTIM I VEPRAVE TË POETIT DHE SHKRIMTARIT AGRON SHELE

II.



BOTA SHPIRTËRORE E TË RINJVE NË PENELATË KRIJUESI

NË KUADRIN E PROJEKTIT ME TË NJEJTIN EMËR TË INICUAR NGA ELENI MATRAZI (GREQI) DHE REGINA CALCANO (Argjentinë). Lidhja e krijuesve “PEGASI” pjesëmarrëse me 127 organizma nga gjithë BOTA



Referencë: “ Risi në pasqyrimin shpirtëror dhe estetik të botës shpirtërore të të rinjve” (mbi bazën e krijimtarisë letrare të shkrimtarit dhe të poetit të njohur përmetar e më gjerë Agron Shele mbi bazën e veprave “”Hapat e Klarës”, “Përtej perdes gri”, “Imazh i rremë” romane, “Pasazh i pafaj”, “Korsi e hapur” Antologji (me bashkautor)



Në këtë veprimtari e marrin fjalën në sentencë:

Eleni Mantrazi “Vlerat e shpalosura të botës shpirtërore të të rinjve”,

Kumtime

Sinan Vaka:

Lumo Kolleshi

Anila Mihali



Poeti Kadri Radogoshi, Kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve Kosovë, përkthyesi Xhon Nezh

Anketim me auditorin: “Cila është vepra më e skalitur e Sheles”

Ilustrim me program nga nxënësit e shkollës së mesme Përmet.

PËR NJË FRYMËMARRJE NDRYSHE QË SJELL RISINË NË LETËRSINË SHQIPE

Nga Kristaq F. Shabani, President i Lidhjes së Krijuesve”PEGASI”, I.W.A

W.P.S, “XASTERON”



HYRËSI NË PRAG… Një e trokitur e ëmbël

“Kush është?”

“Jam unë që iu futa me përkushtim rrugës krijuese”

“E ke derën çil…

Një dialogim i nevojshëm në fillesë…



Tashmë Letërsia shqipe është përfaqësuese dhe konkurruese. Kjo e ka rrjedhojën e saj shprehëse dhe argumentuese në tabanin e saj origjinal si dhe në vlerat e krijuara shumëplanshe mbi këtë taban, që flet stilistikisht, figuracionalisht, filozofikisht, lakonikisht, satirikisht, bindshëm, duke pasqyruar artistikisht ngjarje, fenomene reale dhe fantazi të improvizuara mbi to. Shpesh në planin e studimit analitik letrar dhe hulumtues letrar, përmendet fenomeni që letërsia shqipe është letërsi me frymëmarrje me kompozicion të ri, pasi në shekujt e fundit ajo është pasuruar dhe ka krijuar korpuset e saj madhore. Kjo letërsi është shumë e vjetër, pasi krijuesit e saj kanë qenë gjithmonë në dinamikë dhe veprimtari të pandalshme në të gjitha komponentët dhe gjinitë letrare. Njihen epërsitë krijuese të populllit shqiptar, i cili ka emisarë tipikë përfaqësues, jo vetëm brenda vendit të tij, por në shumë vende të botës, ku janë shquar për larminë tematike, për mesazhet madhore, që kanë dhënë e përcjellur për një vend krenar me emër tipik të lashtë pellazgjik. Ka qenë një dinamikë me trajektore të madhe përfaqësuese duke i dhënë hov dhe impulsim masës për progres shoqëror dhe moral tipik. Në korpusin gjigant letrar, i cili përfaqëson inteligjencën, botën shpirtërore, zgjuarsinë, temperamentin, vetitë karakteristike, virtytet, potencialin krijues të popullit, vërehet tek prodhimi folkloristik, pasuria e madhe e këtij zhanri inteligjent. Vetë mesazhet, që jepen në këngët, baladat, elegjitë, vallëzimet tipike edhe të kënduara, lëvizjet dinamike në vallëzim, që flasin për një koreografi popullore shprehëse, prototipizohet njeriu me një zhvillim dinamik të harmonishëm dhe prezent në jetën aktive.



Një rikthim retrospektiv i domosdoshëm për të ndriçuar sytë dhe mendjet



Kjo larmi lëvizjesh është tipike për një komb që ka dhe një veçanësi të kënduari dhe të ligjëruari, këngën polifonike. Ne këtë krijimtari e shohim me këndvështrim tjetër tek pasuria letrare, tek krijimi i fuqishëm letrar. Si shembuj ilustrues mund të sjellim: baladat përfaqësuese “Konstandini dhe Dhoqina”, “Gjergj Elez Alisë” “Kënga e Ymer Agës”e tjera, që habitin dhe studiuesit më të zellshëm, më aktivë të historiografisë letrare shqiptare, por edhe ata “naivë”, pasi zënë vend obelisk në historiografinë botërore, por edhe ana tjetër e medaljes entuziazmojnë edhe ata, që e shohin me syrin e njerkës këtë historiografi LETRARE E ART KRIJIMTAR. Në këtë kontekst nuk kemi ndërmend të bëjmë histori për legjendat e murrosjes, për rrëfenjat, apo për perlat përfaqësuese, të cilat tashmë dihen, janë manifestuar. Duhet theksuar me natyralitet e pa doreza se kombi shqiptar, i cili për fatet historike e të së vërtetës ka qenë gjithmonë i ndarë nga të tjerët, i detyruar të lenë trojet e veta, duke krijuar në vendet e emigrimit letërsinë e tij me stil të ri, mbështetur tek tabani, një letërsi burimore, duke u ndikuar fuqishëm edhe në zhvillimin pasuror letrar të këtyre vendeve. Duhet përmendur këtu zhvillimet letrare të arbëreshëve të Italisë, arbërorëve (arvanitasve) të Greqisë, përfaqësuesit tipikë të letërsisë në vendet Bullgari, Rumani, Rusi, Egjipt, SHBA, Kanada e tjerë. Por nuk duhet harruar dhe kontributi i krijimit të krijuesve të minoriteteve në Shqipëri, si ai grek e tjerë, apo në Kosovë me vlera shumë përfaqësuese, sidomos në shekujt e fundit. Është e mira të përmendim këtu edhe pjesëzën e letërsisë shqipe në Kosovë, në Maqedoni, Mal të Zi e tjerë. Në këto vende si rrjedhojë e dhe e gjetjes së vetvetes dhe e përkrahjes nga një klimë e avancuar krijimi dhe fantazie i këtyre përfaqësuesve, krijimi është tipik dhe i larmë, pasi, krahas ruajtjes së identitetit përfaqësues, janë shfaqur edhe përfaqësimi në letërsisisë të dashurimit nga këto vende, është realizuar nëj konkurim i fortë, paçka nga rrafshimet dhe mostoleranca. Kështu që është arritur të ngjitet dhe ndikimi florishent prezencës së saj të jetë i ndjeshëm. Por duhet theksuar se në Kosovë e në vendet e tjera, ku banojnë shqiptarë, ka pasur persekucione makabre ndaj krijuesve shqiptarë që kanë përcjellë mesazhe diturie ndaj masës. Në këtë kontekst ka lindur një formë tjetër letrare pasqyrimi e buruar nga nota dhimbjeje, pragimi, krenimi, kërcënimi, lajthitjeje të pushtuesve, eliminimi, duke kryefjalizuar veprimin makabër. Kjo ka sjellë shpërthesën dinamike dhe ka rritur prestigjin në konceptim dhe analitikë. Kjo natyrë letrare solli që, krahas ngjashmërisë “në pragim” që ekzistonte në pjesët e cungura të Kombit, krijohej letërsi ambientaliste, me dallesa dhe tipizime, por që kishte në shpirt vullkanizimin letrar dhe epizmin karakteristik shqiptar që është i flamurizuar energjikisht.

Është e mira të përmenden ata, që vunë themele në vendet e emigruara dhe u përfaqësuan talentshëm.

Kështu mund të përmendim shumë përfaqësues tipikë, sidomos arbëreshë si Jeronim De Rada, Gavril Dara (I riu), Zef Skiroi, Jul Variboba, Zef Serembe e tjerë, të cilët me një mentalitet fin të aftë krijues mbartën mendimin filozofik, mendimin dhe peshën e madh të rrjedhimit të tyre dhe në mjedise të reja kultivuan letërsinë për “minoritetet “ e mëdha prezente në tokë të emigruara duke aplikuar konkurimin në artin e madh të fjalës dygjuhëshe nëpërmjet nëj arme të fortë transmetim i pasurisë kulturore, letrare të tokës mëmë. Një letërsi tipike, përfaqësuese, e cila shpaloste vlerat dhe botën shpirtërore të atij, që largohej nga toka mëmë dhe akomodohej në një ambient me mentalitet tjetër, në një botë të dytësuar, por që do të konturohej si një atdhe i dytë, ku do të vijonte vijueshmëria edhe letrare e brezave, por njëkohësisht do të kishte të ndezur krenimin e origjinës. Duhet theksuar se edhe sot vijon vrullshëm ky zhvillim dhe ruajtje e traditës letrare me përfaqësues të tipit Vorea Ujko, apo Antonio Belushi e tjerë, që cilët japin kontribut të madh edhe pas gjashtë shekujsh emigrimi nga toka amë.

Duhet theksuar se populli ynë gjatë gjithë kohës ka një çuditëri krijuese, që do ta kenë zili edhe të tjerët: zotërimi i talenti për të krijuar dhe për vete e duke dhënë edhe kontribut në vendet e vendosjes e duke bërë dhe emër. Kjo shprehet më së miri edhe në të gjithë pasurinë krijimore të popullit shqiptar, që është një korpus gjigant krijimi letrar, i cili nuk mohohet për vlerën krijuese, aftësinë dhe pasqyrimin traditor.

Ky brez ka përfaqësuesit e vetë mjaft dinamik me në krye përfaqësuesin tipik të studiuar tashmë mirë Hasan Zyko Kamberin, i cili shkroi pasazhet e bukura për paranë dhe që ndoshta më vonë u “emoncionua” dhe Emil Zola, apo për të vijuar me përfaqësues të mëvonshëm si Ali Asllani, Lushi i Nakaj e tjerë.

Pa nënvleftësuar përmendjen e emrave të tjerë dilet në një përfundim logjik: “Letërsia Shqipe që në fillesat e saj, në trojet e saj, është prodhuar me stil original, ka qenë, pra një letërsi e temperamentit dinamik e mentalitetit të praruar, por edhe ka lojtur rol në shkëmbimin universal të vlerave. Në periudhat e mëvonshme letërsia shqipe shkon drejt një përparimi përfaqësues me emra të mëdhenj, që sot përmenden dhe njihen edhe në aspektin botëror. Aktivë dhe dinamik në vendet e emigrimit. Kjo ka sjellë pasojën e akteve interpretative dhe admiruese: Futjen dhe thellimin në letërsinë e vendeve të tjera. Kështu krijuesit shqiptarë u futën rrjedhshëm në Letërsinë e vendeve simotra dhe ku emigruan. Nuk mund të lëmë pa përmendur këtu kronikanët e famshëm shqiptarë, përcjellësit dinamikë të krijesës dhe kujtesës dinamike si Marin Barleti e tjerë. Por Letërsia shqiptare mori një zhvillim domethënës plotor në kuadrin e lëvizjes së madhe të RILINDJES KOMBËTARE, ku dolën në pah figura të ndritshme krijuesish përfaqësues të nivelit botëror dhe jo më kot u pagëzuan me tituj të mëdhenj. Mund të përmendim për këtë auditor të nderuar disa emra të tillë tipikë si: Naim Frashëri, poet Kombëtar, me poezinë e tij të kalibrit “TI, SHQIPËRI, MË JEP NDER MË JEP EMRIN SHQIPTAR”, Andon Zako Çajupi, poet i madh, një nga kryerilindësat e mëdhenj të fjalës, me poezinë e tij “MËMËDHE QUHET TOKA, ATJE KU KA RËNUR KOKA”, Pashko Vasa, Ndre Mjeda, , Gjergj Fishta, Fan Stilian Noli, Faik Konica e të tjerë shkëlqimtarë, më të mëvonshmit të përfaqësuar nga uragani i ndërprerë Milosh Gjergj Nikolla, të cilët përdorën dhe alegorinë dhe lakonizimin dhe satirën për të ndriçuar mendjet dhe u persekutuan nga rregjimi osman dhe rregjimet e tjera errësorë. Kjo letërsi shkëlqimtare e ndriçuar në të gjitha gjinitë, shërbeu për ecjen si dhe për njohjen e zhvillimit të letërsisë shqiptare në vendet e tjera si dhe për njohjen e letërsisë së vendeve të tjera duke u bërë i mundur përkthimi i veprave madhore botërore që nga Homeri i lashtë e duke vijuar tek përfaqësues të tjerë: Servantes, Gollsuorth, Man, Balzak, Frans, Uitman, Drajzer, Heminguej, Pushkin, Gorki, Tolstoi, Stendal, Turgeniev, Dostojevski, Shollohov, Kazanzakis, Seferis, Hygoi, Gete, Hajne e tjerë.

Drejt një startimi të ri



Pas viteve ’90 të shekullit të kaluar, kur ndodhën transformimet rrënjësore, është bërë një hop galopant në letërsi. Në këta 18 vjet krijimi, krijuesit shqiptarë e ndjenë veten të lirë në këtë brishtësi demokratike, që nga disa herë ruan trashëgiminë e goditjes me metoda të kamufluara. Por u ndje bumi shpërthyes i shprehjes, i ndjenjës, i lirisë të të shkruarit.

Letërsia shqipe dhe Krijuesit morën pamje tjetër dhe, paçka nga vështirësitë ekonomike, shpërthyen shpirtin e tyre të prangosur, hodhën në letër mendimet e tyre me një fantazi dhe përkushtim të çuditshëm me larmitet temash, me stile dhe metoda dikur të ndaluara. Pra një letërsi tipike, rikthim tek vetvetja, një letërsi pa ndikime, pa orientime, pa ndihmesë dhe kushtëzim ideologjik, pa kontroll e censurë dinamike, shndërrim në një letërsi, që rrjedh natyrshëm dhe që pëlqehet. Kjo është Letërsia e vërtetë e Shqipërisë dinamike dhe e krijuesve të saj të talentuar. Pra një letërsi me të dy bronket e saj, një frymëmarrje e gjerë, një letërsi me gjetje të reja, një rikthim te figuracioni dhe te liria e krijimit dhe përkthimit, te lulëzimi i krijimit të lëvizjeve të mëdha.

Një analitikë e zhdërvjelltë e prurjeve të letërsisë së sotme dhe e konkurrimit real të vlerave si dhe pjesëmarrja në konkurse të organizuara mirë e jo stimulime të kota dhe “miqësore” do të realizojë në të gjithë hapësirën, ku krijohet letërsia shqiptare një renditje vlerash të krijuesve të sotëm, të cilët janë të shumtë, në këtë korpus futen dhe krijuesit e Lidhjes sonë. Është e mira që në këtë kuadër të realizohet një Simpozium ose Kongres Madhor, ku të ndërthyret mirë vlera dhe të shmangen “fryrjet” dhe “vendet” e fituara pa meritë ose hipja në podiume pa një “shtrydhje “ totale të veprimtarisë krijuese. Kjo është shumë e nevojshme dhe e natyrshme. Por në këtë kuadër nuk dua të mos përmend edhe letërsinë paradoksale, eksperimentale, ilustruese, e cila ilustrohet nga artistë të mëdhenj të pikturës dhe skulpturës, të cilët kurrë s’i kanë munguar Shqipërisë. Kosovës, Maqedonisë, Malit të Zi. Mund të rreshtojmë disa emra të mëdhenj (nga Shqipëria)si: Odise Paskali (skulptor), Abdurrahman Buza, Guri Madhi, Avdulla Cangonji, Zef Shoshi, Foto Stamo (piktor) apo të mëvonshmit, që jetojnë edhe sot si Stavri Çati piktor, tekstilist, Stefan Papamihali (skulptor), Bashkim Ahmeti (piktor), Ksenofon Kostaqi, piktor, apo Mantho Bozhori, Jani Guxo, Koço Beruka e të tjerë piktorë, që kanë dhënë kontribut edhe në Letërsinë shqipe, duke dhënë kontribut të madh në këtë lëvizje të madhe, tashmë ku konturi është krijuar tërësisht, por përsoset.





Por konstatimi dhe kritika duhet të ngrihen në nivel përfaqësimi

Risia përfaqësuese dhe nxitëse, aftësia për ta zbuluar

Autokontrolli dhe shmangia e dëmshme e vetlavdesës ose e lavdesës nga mungesa e tonalitetit kritik

Stimulim i mendimit filozofik

Vjelja e përpjekjes krijuese fjalore, mëshimi i veprimtarisë së zgjuar të studiuese për të vjelë fjalën , neologjizmën për pasurim fjalor

Përkthimi i nevojshëm për shkëmbim dhe universal vlerash (kumtim i veçantë trajtues në këtë Simpozium)





Letërsia e sotme ka prurje, të cilat do të analizohen sentecialisht në kumtet referuese përfaqësuese në këtë simpozium, por duhet theksuar tashmë krijohet me një impenjim të brendshëm “global”, me një përkushtesë më dinamike, me një këndvështrim më të zgjuar dhe të hapur. Por përsëri kërkohet risi, gjetje dhe fantazi më shpërthyese, e cila realizohet me një kërkim intelektual. Dhe ne këtë e kërkojmë, pasi këtu ekziston thesari i mbuluar me kapak të florinjtë. Disa parashtrime që debatojnë dhe hapin diskutim normal:

Aspirata e vetlavdëresës, e thurjes si rrjetë merimange, e ndërtimit pa ndritimin, shpleks dhe stacionon. Kërkohet një analizë deduksionale dhe funksionale, një “maketim” të gjinisë që rrit përgjegjësinë e ecurisë. Si mund të ecet me “stofizëm” të vjetëruar apo me këmbë gjysmë të thyera?!

E nevojshme të dallojmë frymëmarrjen e veprave letare që të motivojmë krijimin dhe krijimi të motivohet krijim.Të stimulojmë edhe lëvrimet e gjinive apo të mendimeve filozofike letrare që nuk kanë qenë të lëvruara më parë tek ne. Në këtë aspekt tentimi është i logjikshëm dhe ndikon në moralitetin shoqëror, duke flakur tutje “ngërçin”. Krahas paraqitjes ka dhe rëndesa, në të cilat liria e të shkruarit ndesh në një etje “ujore” për të prodhuara vepra cerebrale, ku proksiliteti, rakitizmi letrar është i pranishëm, arti i fjalës kalon në një digresion lëkundës fatal, përpunimi fjalor anashkalohet dhe fraza “vallëzon” jo bindshëm. Kështu autokontrolli nuk realizohet, dinamika e mendimit nuk arrin parametra e kuota. Krijuesit duhen parë në disa plane në hapësirën mbarëkombëtare.

Ka krijues seriozë, të cilët angazhohen seriozisht në përpunime, djersijnë, kur shkruajnë, përzgjedhin frazën dhe variantin e rrëfenjës simbolike, të ndritshme si dhe luftojnë për risinë, neologjizmën, pasurimin fjalor. Kjo tregon profesionalizëm, që sjell atë të pritshmen pasojën pozitive: veprën e arrirë…Por përsëri këtu çalon puna studimore për të “vjelur” përpjekjen fjalore të krijuesit, pasi studiuesit kanë tulatësinë, janë stacionuar në një pritje pa bukë ose shumë prej syresh e kanë marrë titullin shkencor pa shumë djersitje, pasi ka shumë prej syresh që s’kanë thënë gjë që nga mbrojtjet e realizuara “në realizim “ klasik. Është krijuar një pasuri e admirueshm e regjistrit të neologjizmave, fjalëve të reja dhe Fjalori i Gjuhës sonë qëndron në atë që është pasqyruar shumë dekada më parë dhe krenimi ynë drejtohet tek një aradhë e vogël gjuhëtarësh që “ishin”, pasi në Universitete nuk mëshohet në këtë drejtim dhe shumë pedagogë apo “tituj shkencorë” nuk thonë asgjë. Ka kaq vjet që jetojmë në një klimë të demokracisë letrare dhe asnjë prej syresh nuk tentoi të bëjë një studim për vërshimin e krijuesve të rinj! Një pikëçuditëse ngelëse. Si mund të përparohet kështu?

Por edhe ka mjaft krijues që e anashkalojnë këtë proces, sistem paraqitjeje, nuk e përpunojnë substratin, nuk kërkojnë risinë individuale apo shkrepëtimën e realizuar nga të tjerët në gjetje vetvete, rrëfejnë me një fjalor varfanjak, duke humbur dhe aftësinë tentuese për të marrë pjesë gjallësisht në artin krijues.

Në këtë kontekst kërkohet një sitje e përsitje e imtë për të realizuar zbulesa tronditëse emocionale dhe që ankthojnë lexuesit, “konsumatorët e zellshëm të materialit letrar”…, të cilët nga dita në ditë shterojnë, për vetë vështirësitë jetësore dhe angarizimit të përditshëm që hap probleme jetësore.

Botimi sferë që s’kërkon kurfarë çalim

Përvetësimi i pronës krijimore

Riimpulsim për të t’harrur tekstet nga demodeja dhe futja e prurjeve për progresim

Precipitimi i të talentuarve , përkrahje pa rezerva i tyre. Në start vrapojnë shumë , por sa arrijnë në finalizim!

Shpesh Shtëpitë botuese janë tolerante, apatike, jo mbushamendëse, që e trajtojnë botimin e librit në kuadraturë “shtypimi”, nxjerrin vepra të dobta, pa nerv, të cilat nuk kalojnë në një procedurë ”të rreptë”të kriterit profesional. Kjo është e gjerë dhe përfshirëse. Po kështu në stafe të tyre tërheqin mendimin në “pakicë”, njerëz që e kanë kaluar “lulëzimin” profesional, apo s’e kanë pasur kurrë këtë lulëzim, duke shmangur kështu dhënien e kontributit. Lihen në harresë “mjeshtrat e kësaj përlindjeje”. Madje duhet thënë që ka shtëpi botuese që liçenca është dhënë s’di mbi ç’kritere e motive, te njerëz që s’kanë edhe autoritetin arsimor, pale profesiona; kanë përvetësuar teknikën e shtypjes…Në shumë vepra poetike të botuara nuk punohet me lirizëm, mendim ndjenjësor filozofik, nuk luftohet për elegancën e vargut, elegancën e të thënurit stilistik, por rrëfehet me frazime që s’i ngjajnë vargëzimit.

Kjo konstatohet fatkeqësisht edhe tek ata, që e konsiderojnë veten të “pakapshëm” , apo të aftë. Zgjedhja e aq më tepër përzgjedhja është e domosdoshme dhe takohet jo me shumti.

Kjo sjell, praninë e një e proze, një poezi apatike, pa gjetje, pa stacione mendimore e impulsive, pa gjimnastikë mendore, pa precipitime dhe has një vargëzim asfiksues.

Ka mjaft autorë që shkruajnë një libër, i cili kurrsesi nuk mund të quhet vepër. Letërsia e sotme vuan edhe nga mungesa e pafalshme e artit kritik, e një kritike mirëfillore e bazuar në disa kritere hamendësore. Nga kjo nuk shfaqësohen sot edhe krijues të afirmuar, të cilët edhe në sistemin e mëpërparshëm, e kemi fjalën për Shqipërinë, duke qenë në pozicione komode dhe impulsuese, vilnin “ poezitë apo figuracionin e të rinjve të talentuar, të cilët dërgonin krijimet e tyre në “revista” gazeta me theks letrar dhe që nuk mundësohej botimi i tyre, por për fat të keq kalonin në pronësim të “pushtetarëve të fjalës”, që sot kanë ndryshuar lëkurën e “grabitësit” dhe kanë veshur lëkurën e butë qëngjore. Ky është pasurimi i paligjshëm me anë të fjalës së artëzuar, i cili nuk është i drituar , por dritohet sot. Nga kjo përftesë u “pasuruan shumë” krjues edhe të rëndomtë, të cilët arritën të futen deri në tekste mësimore dhe vijojnë ende të jenë prezentë, paçka nga evoluimi dhe kërkesa të reja të stadit kulturor, pasi tekstet shkollore, hartimin e tyre e marrin apo e zgjedhin njerëz të militantizuar, apo që nuk hanë të bëjnë me këtë sektor dhe pranimi i veprave bëhet me të njëjtën procedurë si i tenderuar. Kjo është e pafalshme dhe e dëmshme.

Shpesh lirshëmëria në gjetjen e objekteve realizon edhe vepra sipërfaqësore, të cilat këndojnë këngën e mërzitisë dimërore të stuhive të vrullshme dhe të baltosjes, të gjetheve të verdha, kur duhet të jenë të gjelbëruara.

Në mjaft vepra të letërsisë në gjininë e prozës ndesh përsëritje, kopjime mekanike e tekniciste, stisje dantellore që modeleojnë me stile të modeluara, përafërim stili, hera - herës dhe afëri përmbajtjesh.

Vepra lindin vetëm talentet nga spontaneiteti krijues, të cilat për fatin e mirë, janë në të gjithë trevat, që me daljet e tyre tundojnë dhe emocionalizojnë. Duhet evidentuar që në skenën e madhe të letërsisë në mbarë trevat në hapësirën kombëtare shqiptare ka një numër krijuesish të rinj, të reja të cilët, të cilat kanë një pavarësi të shkruari të spikatur, veçanësore, dalluese dhe të zhveshur nga klishetë, manitë dhe sajesat pa nerv, por që e shprehin figurshëm ndjenjën e tyre, fjalën e tyre. Ne këta krijues duhet t’i impulsojmë, t’i përkrahim pa rezerva, pasi vetëm kështu do ta mbajmë të ndezur pishtarin e madh të gjuhës së lashtë shqipe. Kjo është një vazhdimësi brezash. Nga ana tjetër duhet të evidentojmë se tashmë janë krijuar të gjitha gjasat për një programim veprimtarish në rrafsh kombëtar, që ka filluar, por me modele të reja dhe dobiprurëse, duke shkëmbyer përvojat.



Si do të mënjanohen prurjet rakitike, procedura e aplikimit



Pritja e daljes së veprave të të afirmuarve tashmë nuk është si një agim i vonshëm. Dielli është i kuqërremtë në të tilla raste dhe hëna pesëmbëdhjetëshe, pritja e tyre spektakolare.

Por për fat të keq në të shkruar, artin e të shkruarit, kanë vërshuar dhe njerëz, jo krijues, të cilët përveç dëshirës për të shkruar, s’posedojnë asgjë nga ky art. Nga këto mangësi, që theksuam më lart, nuk kanë shpëtuar as disa vepra të krijuesve tanë, të cilët kanë përdorur doza të mëdha imitacioni dhe kanë shkëputur pasazhe nga të afirmuarit. Në këtë sens kërkohet një rreptësim.

Nëse studion prezencën e fabulës të krijuesve të veçantë, të cilët e konsiderojnë veten fabulistë, vëren se shumë prej syresh ecin në të nëjtin stil, stilojnë vetëm me stil “bretkocë” dhe kështu që nuk kanë fije dallese mes tyre. Njëjtësia është e dallueshme dhe individualiteti stonon tipikshëm. Fabula kërkon një trajtesë dinamike, një mënyrë të plotë të figurshme, një stilizim për të ndryshuar “vokalizmin poetik’ të saj. Kërkohet një erudicion i mjaftë, një trajtesë dinamike dhe një mënyrë tjetër rrëfenjë. Po fute “semantikën” e regjistrit fjalor “kafshërim”, që fabulat tona janë mbushur me gjithçka deri tek cinguj e që këndojnë “këngën e cincujve”. Në këtë kuadër edhe në Lidhjen tonë kemi shembulla që paraafrohen me këto që theksuam më lart.

Më shumë frymëmarrje kërkohet në konturimin plotor të gjinisë së romanit. Disa shembulla tipike të Letërsisë shqiptare, kosovare, malazese, maqedonase, por edhe të Lidhjes sonë tregojnë se si mund të shkruhet e të konkurrohet në një vepër të tillë. Ekzistenca edhe e mendimit se duhet që në korsitë letrare të sprintojnë vetëm të aftit, humbet ngjyresat e të drejtës demokratike për përfshirje, por kjo s’do të thotë që precipitimi, shmagia për mossuksese dhe konkurrim të mos arrijë të realizojë seleksionimin aktiv. Përvoja e shumë simotrave, kudo sot në botë, nxjerr atë që, vepra konkurruese dhe që ka nivel, fiton e jo vendime jurish, të cilat paracaktojnë “fituesin” apo “fituesen” dhe kështu që në konkurse brenda vendit, që organizohen, nuk marrin pjesë vepra dinjitoze e serioze. Lakimi i emrave në disa rasa i një apo dy krijuesve humbet seriozitetin konkurrues.



Pak për universializimin dhe shkëmbimin universal të vlerave

Përvoja jonë në këtë drejtim është e admirueshme. Kjo është realizuar në saj të lidhësisë harmonike, botimeve respektive në shumë vende si fqinje, por edhe më gjerë, aktivizimit me theks të përkthyesve të rinj të talentuar, që edhe në këtë kontekst vërehet një posedim prone të të vjetërve, të cilët nuk lëshojnë pe dhe kanë nota nënvleftësimi për të rinjtë. Nëpërmjet përkthimeve në gjuhë të ndryshme realizohet shkëmbimi i vlerave, të cilin ne mendojmë se kemi hedhur hapa konstruktivë. Shumë vepra tonat kanë dalë në aplikim disagjuhësh, që kjo siguron njohjen, kontaktin dhe natyrisht reklamimin e vlerës tek lexuesi i gjuhëve të tjera. Botimet pra respektive shtojnë frymëmarrjen dhe njohjen e letërsisë.

Kjo është një natyrshmëri që edhe në vendet ku ka prezencë të lexuesve folës dhe shkrues të disa gjuhëve , që këtë ne e konsiderojmë privilegj, të vijohet të shkruhet në të gjitha gjuhët, pasi kjo shton kontaktin dhe realizon dallesën.



Përfundim

Një shoqëri, e cila nuk administron trurin dhe shpërthimet e tij progresive vonon dhe stacionon ecjen, jemi shprehur diku një intervistë. Ka ardhur koha që të tentojmë, të kthejmë fytyrën nga vetvetja dhe të japim leksion edhe për të tjerët. Admiruesit e fjalës së ndejnjës të shtohen përditshëm dhe ne të pozicionohemi atje ku e kemi vendin.

Ju faleminderit!

KUMTIME





Korsi e hapur

Një shpalosje universale vlerash



Nga Agron Shele, N/Kryetar i Lidhjes, W.P.S




Mendimi universal në letërsi dhe unifikimi i vlerave reale kanë mundësuar sot koncepte dhe ide nga më madhoret; kanë krijuar tendenca përafërimi në shumë kultura, kanë paracaktuar modalitete bashkëohore dhe kanë krijuar mundësi të jashtëzakonshme bashkëpunimi dhe komunikimi. Nën këtë nismë dhe me motivim të qartë u realizua projekti “KORSI E HAPUR” Antologji Poetike autorëve të Lidhjes së Krijuesve “PEGASI” dhe autorë nga vendi dhe bota (rreth 170 vendas dhe 84 autorë (poetë) të huaj nga 22 vende të botës), të cilët me prurjet e tyre letrare në 11 gjuhë të huaja arritën të flisnin për herë të parë në gjuhën shqipe dhe të plotësonin një mozaik letrar nga më të larmishmit.

Botimi i kësaj antologjie nuk është i rastësishëm, por erdhi si rrjedhojë e përvojës 10 vjeçare, e shtrirjes së Lidhjes së Krijuesve “PEGASI” brenda dhe jashtë vendit, e komunikimit me simotrat e tjera letrare, të cilat shtrihen në të gjitha kontinentet, e shpalosjes universale të vlerave, i cili është bërë evident dhe mjaft sinjifikativ.

Është e çuditshme, por edhe mjaft premtues lloji i ri i komunikimit midis autorëve të ndryshëm nëpërmjet rrjetit të Internetit, të cilët punojnë në mënyrë të pavarur përbrenda rrymave të ndryshme letrare, shkëmbejnë eksperiencë dhe hulumtojnë prurjet dhe gjetjet e reja, debatojnë për anën kompozicionale dhe atë fabulore, konturojnë idetë dhe perfeksionojnë stilet.

Le të bëjmë një analitikë të shkurtër të Antologjisë poetike dhe të konkludojmë për dinamizmin e krijuar duke u endur nga një autor tek tjetri, nga një kulturë tek tjetra, nga një ndjesi në një tjetër.

Pse e shtroj këtë parantezë, të nderuar kolegë?

Për shumë arsye, të cilat shtyjnë drejt konturimit të një letërsie ndryshe.

Letërsia që është domosdoshmërisht e aplikueshme në vende që ka pasur probleme çensurimi Shqipëri – Kosovë.

Letërsi që duhet të përafrojë kultura dhe kombe (përfshi 22 vende të ndryshme të botës që përfaqësohen denjësisht).

Letërsi komunikuese dhe mundësuese për shkëmbime të ndërsjellta vlerash.

Le të ndalemi në një moment tjetër, i cili shërben për të konfiguruar elementët kyç të një projekti të tillë, projekt që konsiston në paraqitje të përbashkëta dhe në eventualitete të ndryshme. Ç’duhet të kuptojmë me elementë që ndikojnë dukshëm në perfomancën e një vepre kaq të gjerë dhe në paraqitjen e saj grafike?

Është më se e kuptueshem që elementët bazë, treguesit e nivelit artistik të jenë sa më cilësorë duhet:

- Niveli i përkthimit të jetë përbrenda standarteve. Rast konkret: shqipërim +ruajtje kompozicioni+ ruajtje mesazhi, perfomancë që u mbështet fort nga Kongresi Internacional, Salaminë, Greqi 2008 në lidhje me vështirësitë në fushën e përkthimeve.

- Harmonizimi i prurjeve dhe i gjetjeve letrare të autorëve vendas me ata të huaj

- Rikonceprimi i artit me autoritëetin krijues.

Jo pa qëllim përbrenda veprës letrare ndeshesh me emra të tillë si: Teresinka Pereira, kryetare e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Ndërkombëtarë I.Ë.A (Amerikë) Domenico Defelice, Flavia Lepre (Itali), Adolf Shvjednikov (Rusi), Cristina Santos Akeza (Brazil), Dr. Ashok (Indi) Hju Çi Çeng (Kinë), Benard Xhekson (Angli), Armando Roje Leon (Marok), Goro Ihara (Japoni), Çan Sirisuit (Tajlandë) për të ardhur te poetët grekë Dhimitris Kraniotis, Kryetar i Lidhjes së Poetëve Bashkohorë Ë.P.S, Panajota Zaloni Presidente e Lidhjes “XASTERON”, një nga mikeshat poetike të Lidhjes sonë, e cila na ka ndihmuar me shumë dashuri dhe me publikime, Dino Cubatis, President i lidhjes “Kafe e Ideve” Salaminë, Nadia Çela Pop (Rumani), autorët kosovarë Kadrush Radogoshi,President i Lidhjes së Shkrimatrëve të Kosovës, Jakup Ceraja, poet i mirënjohur koosvar e tjerë.

Lidhja e Krijuesve “PEGASI” përfaqësohet me gjithë autorët në të gjithë shtrirjen e saj brenda dhe jashtë vendit. Dhe ky gërshetim ndodh për herë të parë.

Kjo “konglomeratë” e bukur autorësh, të cilët nuk njohin as shtet dhe as komb, por përfaqësojnë universalitetin e vlerave njerëzore përbën rast të papërsëritshëm për kulturën tonë letrare dhe këtë gjë e tregoi apo e vërtetoi më së miri shkëmbimi i informacionit universal nëpërmjet postës elektronike nga ku shumë kolegë të nderuar të huaj, të cilët në këtë antologji poetike flasin shqip, kanë dërguar qindra mesazhe urimi dhe falenderojnë për të tjera nisiativa të tilla, të cilat dhe përvoja e tyre e gjerë nuk ishte përcjellë më parë.



Duke cituar një ekstrat të shkurtër nga kjo antologji ku theksoj se:

Poezia është magjia,

Poezia është flirt i shpirtit

Poezia është muzë mbi muzat.

Besoj se kam shprehur perceptimin e vertetë të poetit global.

Së fundi mendoj se “Korsi e Hapur” është pikënisje e atributeve dhe prurjeve të qindra poetëve, të cilët përbrenda mendimit dhe “stoicizmit të tyre individual”, është nisur dukshëm dhe bindshëm shkëmbimi universal i mendimit letrar shqiptar.

Një vështrim i shkurtër për Letërsinë e Kosovës



Nga Mr. Kadrush Radogoshi

KryetariI Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës, anëtar i Ë.P.S



Konteksti socio-politik

Kosova, së bashku me trojet e e tjera etnike shqiptare në ish Jugosllavi, e ndarë padrejtësisht nga shteti shqiptar, vetëm pas luftës së Dytë Botërore pat mundësi të ketë shkolla dhe libra në gjuhën shqipe. Librat, qofshin tekste shkolllore, qofshin vepra letrare, u shkruan dhe u botuan në kushtet

e një censure të egër, e cila nuk kërkonte vetëm pastërtinë ideologjike si në Shqipëri, por edhe lojalitetin ndaj “patriotizmit socialist vetëqeverisës jugosllav”.

Disa shkrimtarë këtë lojalitet e pranuan formalisht, ndërsa prapa tij u angazhuan ta krijojnë një brez shkrimtarësh të rinj. Në mesin e tyre shquhet poeti Esad Mekuli, redaktor i veprave letrare të shumicës prej poetëve të Kosovës, të cilët veprat e tyre i botuan në fund të viteve të pesëdhjeta dhe në fillim të viteve të gjashtëdhjeta të shekullit të njëzet.

Disa shkrimtarë të tjerë, të brezit të Esad Mekulit dhe atij më të rinj “lojalitetin daj patriotizmit socialist jugosllav” e patën bazament apo pikë referuese për identitetin e tyre letrar, skajshmërisht të instrumentalizuar nga politika zyrtare jugosllave, e cila ndaj shqiptarëve qe gjithonë e padrejtë dhe shtypëse. Ky tip shkrimtarësh poetizuan Titon si figurë dhe titizmin si ideologji në shumë vepra letrare.

Përkundër këtyre shkrimtarëve, atyre pjesërisht dhe atyre tërësisht të instrumentalizuar, qëndronte edhe tipi i shkrimtarit me vetëdije të zgjuar kombëtare, i cili dhe në veprat artistike e shpeshherë edhe në veprimet e tjera jetësore ishte kryengritës ndaj hapësirës false të “lirisë jugosllave”. Këta shkrimtarë me veprat e tyre letrare dhe jetësore kërkonin hapësira të reja lirie për qenien shqiptare në Kosovë dhe trojet e tjera etnike, në ish Jugosllavi. Shumë prej këtyre shkrimtarëve u satanizuan, u persekutuan, u burgosën, ndërsa disa prej tyre edhe u vranë. Figura më përfaqësuese e shkrimtarëev të këtij tipi në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare në ish Jugosllavi, qe Adem Demaçi i pasuar nga shumë të tjerë: Zeqir Gërvalla, Jakup Ceraja, Sefedin Fetiu, Teki Dervishi, Shefki Oseku, Rushit Ramabaja, Arif Demolli, Sabit Rrustemi, Hydajet Hyseni, Bajram Kosumi, Ismail Syla, Kadri Rexha e shumë e shumë të tjerë. Disa prej tyre u vranë me atentat apo u mbytën me tortura nga UDB-ja jugosllave: Rexhep Elmazi, Jusuf Gërvalla, Fazlli Graicevci, ndërsa shkrimtari Ymer Elshanai u masakrua mme tërë familjene tij në masakrën e Poklekut të vjetër.



Konteksti estetik- letrar

Letërsia bashkohore në Kosovë u krijua jo vetëm në kontekst tjetër socialo- politik po edhe në një kontekst tjetër estetiko- letrar.

Pothuajse shumica e shkrimtarëve shqiptarë të Kosovës dhe hapësirës shqiptare në ish Jugosllavi, paten pengesa të mëdha komunikimi me traditën e letërsisë bashkëkohore që krijohej në Shqipëri. Këto pengesa herë bëheshin më të ashpra e herë më të buta dhe gjithmonë ishin të motivuara politikisht. Përpjekjen për komunikim të plotë disa shkrimtarë e paguanin me burg.

Shkrimtarët e Kosovës dhe hapësirës shqiptare në ish Jugosllavi u ndikuan fuqishëm nga folklori i pasur shqiptar, disa prej tyre pa arritur të shkëputen nga vetëdija folklorizante e disa të tjerë, kuptohet më të talentuar, folklorit iu qasën nga pozicioni i vetëdijes moderne estetike, duke bërë mbindërtime në të gjitha rrafshet dhe nivelet e ndërtimit të strukturës së veprave letrare.

Shkrimtarët “lojalë ndaj patriotizmit socialist vetëqeverisës jugosllav” shumë pak komunikuan me letërsinë shqipe, qoftë e traditës apo bashkëkohore dhe këtë mungesë komunikimi e kompesuan duke komunikuar me letërsinë në ish Jugosllavi e sidomos me atë të krijuar në gjuhën serbo- kroate, modelet e së cilës shpeshherë u shfrytëzuan gjer në epigonizëm për të mos thënë gjer në kopjim.

E vetmja përparësi për shkrimtarët shqiptarë në ish Jugosllavi, në krahasim me ata në Shqipëri, ishte mundësia e komunikimit të papenguar me letërsinë moderne botërore, me gjithë rrjedhat e saj. Gjithashtu nuk kishte pengesa as në komunikimin me mendimin modern botëror, qoftë ai teoriko- letrar, historiko- letrar, filozofiko- estetik, etik, psikologjik, antropologjik. Kjo mundësi nuk u shsfrytëzua në të gjitha rastet sa dhe si duhet. Në këtë kontekst duhet parë edhe mundësia e kritikëve dhe studiuesve të Letërsisë në Kosovë, që të aplikojnë një shumësi metodash interpretimi, studimi të fenomeneve letrare, të periodave letrare, të autorëve dhe veprave të veçanta letrare.

Emra të shquar në letërsinë e Kosovës

Gjinia, që arriti nivelin më të lartë të vlerave letrare në Kosovë, qe poezia: Esad Mekuli, Enver Gjerçeku, Azem Shkreli, Rrahman Dedaj, Ali Podrimja, Qerim Ujkani, Murat Isaku, Jusuf Gërvalla, Abdullah Konushevci, Kadrush Radogoshi, Adem Gashi, Milazim Krasniqi, Flora Brovina, Basri Çapriqi, Sali Bashota e tjerë.

Me gjithatë edhe në prozë e sidomos në lëmin e romanit shquhen autorë të të gjithë brezave krijues, duke filluar nga Adem Demaçi, i cili, në moshë shumë të re, botoi një numër të konsiderueshëm tregimesh me vlera të pamohueshme artistike dhe romanin “Gjarprijtë e gjakut” (kuptohet para se ta burgosin, kur kishte vetëm 22vjet) e gjer te Hivzi Sulejmani, Nazmi Rrahmani, Ramadan Rexhepi, Rexhep Qosja, Teki Dërvishi, Anton Pashku, Beqir Musliu, Musa Ramadani, Zejnullah Rrahmani, Sefedin Fetiu, Rushit Ramabaja, Arif Demolli, Mehmet Kraja, Mehmet Kajtazi, Iljaz Prokshi e tjerë.

Dramaturgjia në Kosovë pat një zhvillim modest për shkak se gjer në vitin 1977 në Kosovë pat një zhvillim modest, për shkak se gjer në vitin 1977 në Kosovë kishim vetëm një teatër profesionist (në Prishtinë). Në këtë vit në Gjakovë u hap teatri i dytë profesionist. Politika e ndjekur gjatë zgjedhjes së teksteve dramatike për t’u vënë në skenë mendoj se ka qenë stimuluese për shkrimin e dramës. Gjersa Teatri i Prishtinës herë pas herë ka shpallur konkurs për dramë origjinale. Teatri profesionist i Gjakovës asnjëherë nuk ka ndërmarrë një veprim të tillë. Në këtë kontekst më imponohet mendimi se në dramaturgjinë kosovare janë shumë pak emra që imponohen me vepra letrare. Spikasin emrat e Rexhep Qoses, Ymer Shkrelit, Azem Shkrelit e të ndonjë tjetri.

Letërsia për fëmijë pat një rrjedhë të mbarë zhvillimi. Autorë të ndryshëm lëruan të gjitha zhanret letrare për fëmijë, duke filluar nga poezi e tregimi e gjer te romani e drama. Individualitete në këtë pjesë të letërsisë shqipe të krijuar në Kosovë janë : Rexhep Hoxha (poet, romancier), Rifat Kukaj (poet, romancier, dramaturg), Vehbi Kikaj (poet, romancier) Ymer Elshani (poet, romancier) Gani Xhafolli (poet, romancier) Rushit Ramabaja (poet, romancier), Avdulla Thaqi (poet). Avdi Shala (poet).

Në lëmin e kritikës letrare eseistikës dhe studimit të letërsisë në Kosovë janë botuar vepra me interes, shumica e të cilave shënojnë kulme në këtë zhanër të letërsisë kombëtare. Nuk është i vogël numri i autorëve, të cilët nuk mund të anashkalohen nga studiuesit seriozë të letërsisë sonë.

Të tillë janë: Hasan Mekuli, Rexhep Qosja, Agim Vinça, Ali Aliu, Sefedin Fetiu, Bajram Krasniqi, Ibrahim Rugova, Sabri Hamiti, Emin Kabashi, Avdullah Konushevski, Ramadan Musliu, Prend Buzhala, Shyqyri Galica, Rushit Ramabaja, Arben Hoxha, Hysen Matoshi e shumë të tjerë.

TE GJITHE KRIJUESVE PJESEMARRES TE MANIFESTIMIT DITET E NAIMIT,
SHOQERIM TE BUKUR DHE FRYTDHENES ME NJERI -TJETRIN DHE ME MUZAT

JU URON:
ANTON GOJÇAJ, TUZ - MALI I ZI

LETËRSIA SHQIPE NË MALIN E ZI (Një panoramikë)

Një degë që kapërcen gardhin

Nga Anton gojçaj, Tuz – Mali i Zi

Letërsia shqipe në Mal të Zi zhvillohet në margjinat e letërsisë së gjithëmbarshme shqipe, degë e pandashme e së cilës ajo është. Po ashtu, ajo mbijeton në margjinat e jetës kulturore në Republikën e Malit të Zi, në hijen e plotë të krijimtarisë në gjuhët sllave.
E pra, sipas disa studiuesve libri i parë shqip, për aq sa dihet deri sot, “Meshari” i don Gjon Buzukut (1555), ka gjasa të jetë shkruar dhe botuar mu në hapësirën e Ulqinit, Tivarit, apo diku në afërsi.
Deri te libri tjetër shqip, pas “Mesharit”, në këto treva është dashur të pritet më se 400 vjet. Është më tepër se interesant fakti se përkthimi i parë integral i “Biblës” në gjuhën shqipe është vepër e priftit katolik nga Ulqini, dom Simon Filipaj, e që u botua në vitin 1994 në Ferizaj (Kosovë).
Shkrimtarë shqiptarë - nga Mali i Zi
Ashtu si në Kosovë, edhe në Mal të Zi librat e parë në gjuhën shqipe u botuan pas Luftës së Dytë Botërore. Disa nga autorët më të dalluar të letërsisë shqipe në Kosovë, u lindën në Mal të Zi. Esad Mekuli (1916-1993), i njohur edhe me pseudonimin Sat Nokshiqi, pionieri i letërsisë shqipe në Kosovë, themelues i revistës së parë dhe më të njohur për letërsi në Kosovë, »Jeta e re«, në faqet e së cilës i botuan punimet e para pothuaj të gjithë shkrimtarët e Kosovës që kanë ndopak emër, është i lindur në një fshat afër Plavës (sot në Malin e Zi). E. Mekuli vargjet e para i ka shkruar dhe botuar në gjuhën serbe, por më vonë ai ka shkruar shqip. Librat e tij më të njohur janë vëllimet poetike: »Për ty«, »Dita e re«, »Avsha ada«, »Vjersha«, »Brigjet«, »Drita që nuk shuhet«. Vargjet e tij janë përkthyer në shumë gjuhë të huaja. Nga e njëjta trevë është edhe kritiku i parë i mirëfilltë i letërsisë në Kosovë, Hasan Mekuli. Ai nuk botoi për së gjalli ndonjë libër të veçantë, por në periodikun e kohës ka publikuar disa qinda recensione, kritika dhe studime letrare.
Martin dhe Mirash Ivanaj (nga Triepshi), në deceniet e para të shek. XX kanë shkruar vargje në gjuhën serbe, (në vitin 1996 janë përkthyer dhe botuar shqip, në Tiranë, në vëllimin “Epopeja e njeriut”), kurse Nikollë Ivanaj në vitin 1944 botoi në Tiranë përmledhjen poetike “Lulet e pasosme”. Një tjetër krijues është Nol Berisha (1923-1997), i lindur në Grudë (Mali i Zi), i cili pothuaj gjithë shekullin e vet e kaloi në Kosovë. Nol Berisha është autor i librave: »Lyra e vjeshtës« , »Thjeshtësi«, »Fije që lidhin kohë« (vjersha), pastaj »Si ka mësuar Frani të lexojë”, »Shtëpiza në blerim«, «Legjenda e vaut» (tregime) etj.
Edhe njëri ndër personalitetet më të njohura të jetës kulturore (dhe politike) në Kosovë, kritiku dhe historiani i letërsisë, polemisti dhe publicisti, romansieri dhe tregimtari, akademik Rexhep Qosja u lind më 1936 në fshatin Vuthaj (Plavë, Mali i Zi). Vepra e tij më e njohur, që është përkthyer në disa gjuhë, është romani »Vdekja më vjen prej syve të tillë«, por ka qenë produktiv edhe në dramë ("Sfinga e gjallë«). Qosja është autor i studimit kapital »Historia e letërsisë shqipe – Romantizmi I-III« në tri vëllime, si dhe i disa dhjetëra librave të tjerë.
Shkrimtari Hajro Ulqinaku (1938, Ulqin) shumë vjet jetoi në Prishtinë, kurse në disa vitet e fundit është pak atje - pak në Ulqin. Është autor shumë prodhimtar dhe deri tani ka publikuar mbi 25 libra, më së shumti prozë dhe poezi për fëmijë, por edhe për të rritur, të botuar në Prishtinë, Tiranë, Shkup dhe Podgoricë. Disa nga librat e tij janë: “Fëmijët e detit”, “Margaritarët e zez”, “Çelësi i artë”, ”Mbrëmje pulëbardhash”, “ Ani, Beni, ani”, “Panorama e detit”, “Ligji i detit”, “Pulëbardhat në antenë”, “ Mos qaj Kestrina”, “Libri për detin” etj.
Idriz Ulaj (1942, Vuthaj) është një autor tjetër i lindur në Vuthaj, që jeton në Prishtinë. Ai është autor i përmbledhjeve poetike »Prizma« dhe »Edhe një orë dritë«.
Ali Llunji (1939) ka botuar dramën “Lugu i Xhemiles”, por shkruan edhe prozë për fëmijë, monografi etj.
Mehmet Kraja (1952, nga Kraja, Mali i Zi) është ndër penat më të spikatura të prozës artistike dhe publicistike në Kosovë. Kraja mbi 30 vjet jeton në Kosovë (me një pauzë disavjeçare në vitet ‘90, kur jetoi në Tiranë). Ka shkruar disa romane: «Gjurmë në trotuar», «Moti i madh», «Udhëzime për kapërcimin e detit», «Sëmundja e ëndrrave», «Net bizantine», «Edhe të çmendurit fluturojnë», pastaj librat me tregime «Vdekja pa emër», «Portat e qiellit», «Njëzet tregime për kohën e shkuar», disa drama, një libër me vështrime kritike etj. Kraja për veprat e tij letrare u shpërblye me disa çmime letrare.
Basri Çapriqi (1960, Ulqin) paraqet pa dyshim njërin ndër emrat më të njohur të poezisë (por dhe kritikës letrare) bashkëkohore shqipe. Ky autor deri më tani ka disa përmbledhje poetike: «Ulli me dy mijë unaza» (1983), «Në fund të verës» (1986), «Ma qet gjuhën» )1989), «Frutat bizare» (1996), “Burimi nën gjuhë” (2005) “ Zbutja e gjarprit” (2006), pastaj edhe disa libra të natyrës kritike/shkencore: “Mikrostruktura e tekstit” (1990), “Përmasat e kontekstit” (1998), kurse i fundit është studimi «Simboli dhe rivalët e tij» (2005) u prit shumë mirë nga lexuesit dhe kritika. Vargjet e Çapriqit janë përkthyer në shumë gjuhë të huaja (anglisht, frëngjisht, gjermanisht, rumanisht, polonisht, maqedonisht, serbokroatisht… Është doktor i shkencave, ligjërues në Universitetin e Kosovës dhe kryetar i PEN Qendrës së Kosovës.
Anton Berishaj (1965, Tuz) librin e vet të parë, përmbledhjen e poezisë «Lule mëngjesi» e botoi në Podgoricë (1986), kurse në vitin 2006 në Prishtinë, nga shtypi doli libri i tij i dytë, studimi «Retorika dhe letrarësia – Teksti i Bogdanit». Është ligjërues në Universitetin e Kosovës.
Disa poetë shqiptarë nga Mali i Zi jetojnë dhe krijojnë në diasporë. Nokë Sinishtaj (1944, Tuz), me banim në Luzern - Zvicër, është autor i disa librave në poezi: «Mogilat e Kshevës» (1976), «Te vorret e Kshevës» (1995), «Në vend të epitafit» (2002), «Syri i ngujuar» (1999), “Spirale” (2003), “Nga sergjeni i harruar” (2007), pastaj i prozës «Apokalipsi i Pashkut nga Bjeshkët e Nemuna» (kroatisht, 1977) etj.
Lulash Palushaj (1944, Triepsh, Mali i Zi), me banim në SHBA, ka botuar dy përmbledhje poetike: «Rrajë të ndame» dhe «Votra ime», si dhe librin «Malësia dhe fiset e saj»..
Jaho Kollari (1961, Ulqin), i lindur në Ulqin por që tani po ashtu jeton në diasporë, ka botuar një libër me poezi “Shtëpia në mes ullinjve” dhe një me tregime “Terapia”.
Shumica e këtyre autorëve, megjithëse nuk jetojnë në Mal të Zi, shpesh janë të pranishëm në vendlindje.

Letërsia shqipe në Mal të Zi

1. - Letërsia shqipe shkruhet edhe në Mal të Zi dhe kryesisht në dy qendra të vogla, në Ulqin dhe në Tuz (Malësi). Ulqini me rrethinë, duke qenë qendër urbane e turistike, ka një jetë më të pasur me ngjarje kulturore dhe më shumë autorë e botime. Në Ulqin ka jetuar Hafiz Ali Ulqinaku (shek. XIX), që ka kultivuar të ashtuquajturën traditë të bejtexhinjve, të shkruan shqip – me shumë orientalizma dhe me alfabetin arab. Me studimin e autorëve të atij orientimi letrar-kulturor, që nuk ka arritur të luajë një rol të rëndësishëm në kulturën shqiptare, është marrë Sutki Malohoxhiqi, i cili mbi këtë temë ka botuar një libër.
Për letërsinë shqipe në Mal të Zi më seriozisht mund të flitet nga viti 1978, kur filloi të botohet revista”Koha«, të cilën, deri në mbylljen e saj, e redaktoi Gjergj Gjokaj. Revista në fjalë ka dalë çdo dy muaj, gjithsej 54 numra në 11 vjet (1978-1989). Ajo ka lozur një rol shumë pozitiv për kulturën e shqiptarëve në Mal të Zi, e sidomos për nxitjen dhe afirmimin e talentëve të rinj. Në kuadër të bibliotekës së kësaj reviste u botuan edhe disa vepra letrare të shkrimtarëve shqiptarë të këtyre anëve (N.Berisha, I. Berjashi, I. Ulaj, A. Berishaj, A. Ahmeti, Z. Hoxhiq etj.). Në faqet e revistës »Koha«, nga numri në numër janë botuar edhe përkthime nga letërsitë e huaja, sidomos nga ajo malazeze. Vetë redaktori Gjergj Gjokaj (1926-1997) nuk ka botuar kurrë asnjë varg të vetin në këtë revistë, mirëpo, pas vdekjes së tij, miqtë dhe të afërmit i mblodhën vargjet që ai i kishte lënë në dorëshkrim dhe i botuan nën titullin “Ma shembët folenë« (Tuz, 2000). Ibrahim Berjashi (1948, Krajë) përveç se merret me gazetari, kohë pas kohe publikon edhe vepra letrare për fëmijë dhe për të rritur. Deri tani ka botuar librat: “Lule prej guri”, “E tej Malësi e det”, “Veloret e bardha”, “Orët e vetmisë” etj. Berjashi është edhe autori i përzgjedhjes së vetme, tani për tani, të poezisë së autorëve shqiptarë nga Mali i Zi, “Dritaren lëre hapur”. Asllan Bisha (1945, Ulqin) i mbetet besnik prozës. Bisha ka botuar disa libra në prozë për të rritur dhe për fëmijë. Veprat e tij më të njohura janë: “Valët e detit” (1986), “Net peshkimi” (1986), “Nusja e detarit” (1994), “Dasma e peshqve” (1996), “Dashuri te palma” (2007)etj. Liriku Haxhi Shabani (1963, Ulqin) ka tërhequr vëmendjen e lexuesve me dy përmbledhje poetike: “Të kërkoj” (1995) dhe “Natë e portokalltë” (1998). Në vitin 2007, ai botoi në Tiranë studimin nga fusha e sociolinguistikës: “Rrezikimi i gjuhës shqipe – Për dygjuhësinë te shqiptarët e Ulqinit”. Poetesha Lumnije Hoxha (1961, Ulqin) është autore e dy përmbledhjeve poetike: “Shtegu i vashës” (2001) dhe “Shpirt i rebeluar” (2007). Hajredin Kovaçi (1960, Ulqin) deri tani ka botuar dy vëllime poetike “Ecje pa mbarim” (2000) dhe “Fundi është larg” (2007). Vepra letrare në gjuhën shqipe, nga Ulqini me rrethinë, botuan edhe Zhaklina Zadrima, Suzana Llolla, Senada Veliqi, Shaban Osmanaj etj. Ndërkaq në territorin e Malësisë së Madhe (me qendër në Tuz) viteve të fundit po ashtu kemi një gjallëri të autorëve shqiptarë të kësaj treve. Disa prej tyre veprat e veta i botuan në Tuz, ngjashëm me autorët nga viset bregdetare që veprat e veta i botuan në Ulqin, e disa prapë në qendrat e tjera shqiptare, qoftë në Prishtinë, qoftë në Shkodër a Tiranë. Rrok Gjolaj përmbledhjen »Kulla ime” e botoi në Shkodër, kurse Rrok Berishaj librin poetik “Në mes të ditës” (2001) e botoi në Tuz. Nikollë Berishaj (1960, Tuz) vëllimin e tij poetik “Sub rosa dictum« (2001), e botoi në Tuz. Përveç kësaj N. Berishaj është edhe përkthyes i letërsisë nga sllovenishtja në shqip dhe anasjelltas, si dhe nga gjuha malazeze në shqip dhe anasjelltas. Këto ditë (2008) në Tiranë doli nga shtypi antologjia e poezisë sllovene në gjuhën shqipe të cilën e përzgjodhi dhe e përktheu vetë. Ai është autori i fjalorit të vetëm sllovenisht-shqip, i cili ka përjetuar dy botime, një në Lubjanë dhe tjetrin në Tiranë. Zef Gjuravçaj (1953, Triepsh) ka botuar një përmbledhje me vjersha, me titullin “Shtegu i malit” (Tetovë, 1994). Anton Gjuravçaj (Triepsh) shkruan poezi dhe prozë. Është autor i përmbledhjes “Baladë vertikale” (1994) dhe i librit me tregime e poezi “Memento” (1995), që i është botuar edhe në gjuhën malazeze. Në vitin 2008 në Tiranë iu botua romani “Vdekja e valëve”. Një përmbledhje me poezi, “Lama e Doklit” (2001) e ka botuar, në Tiranë, politikani poet Ferhat Dinosha (1954, Tuz).
Libra poetikë kanë botuar edhe At Pashko Gojçaj, Gjelosh Junçaj, Valentina Gorvokaj, Shqipe Dushaj, At Kolë Berishaj etj. Shkrimtarët nga Malësia lexuesve të tyre u kanë ofruar edhe libra në prozë. Fran Camaj (1949, Tuz) ka botuar dy romane “Rruga e pamëshirshme” (2004) dhe “Dashuri e dhunuar” (2006) si dhe librin me kumtesa, recensione, vështrime dhe publicistikë “Kohët flasin” (2007). Anton Gojçaj (1966, Tuz) deri tash ka botuar librat: “Poezi” (2001), “Qengj i harruar natën në mal”, tregime (2003), “Tema e heroit nacional në letërsi”, studim (2004), “Passio” roman (2004), “Fakticiteti në letërsi – proza letrare e Anton Harapit”, studim (2006).
Përfundim
Letërsia shqipe në Mal të Zi, megjithëse zhvillohet në margjinat e kulturës shqiptare, jep fryte. Herë pas here autorët e këtyre trevave botojnë edhe libra me vlera të konsiderueshme letrare. Prandaj, pavarësisht nga fakti se kjo letërsi zhvillohet në cep të hapësirës shqipfolëse, vlerat e saj nuk janë gjithmonë modeste. Autorët në fjalë nuk janë vetëm epigonë, sepse ndër ta ka edhe krijues, të cilët njohësit e artit i vlerësojnë për kontributin e tyre shumë origjinal. Përveç M. Krajës, B. Çapriqit, A. Berishajt etj., që njihen në nivelin e letërsisë kombëtare, por të cilët jetojnë në Kosovë, edhe disa autorë me banim të përhershëm në Mal të Zi, si p.sh. I. Berjashi. H. Shabani, F. Camaj e ndonjë tjetër, janë të rëndësishëm me krijimtarinë e tyre. Pra, në margjina, por krijues të mirëfilltë.

Rreth kritikës letrare



Dr. Nehas SOPAJ, Shkup

Marrë në përgjithësi, e tërë ajo letërsi që krijohet në kohën kur jeton krijuesi dhe lexuesi, quhet letërsi bashkëkohore. Bashkekzistimi i krijuesit me lexuesin në një kohë të njejtë, megjithatë nuk do të thotë se në letërsitë e ndryshme kombëtare për nocionin letërsi bashkëkohore starti i fillimit të letërsisë, të jetë i njëjtë. Në letërsitë ballkanike (në këtë kontekst edhe në letërsinë shqipe), për letërsi bashkëkohore merret ai produksioni letrar që nis fill pas Luftës së Dytë Botërore, ndërkaq në letërsinë angleze p.sh., letërsia bashkëkohore fillon më herët, ajo nis nga viti 1912 e këtej. Që këtu, meqë fillimi i letërsisë bashkëkohore nëpër letërsi të ndryshme kombëtare ndryshon, është fare e natyrshme që kohë pas kohe të korrigjohet ky fillim. Këtu në pyetje janë dy gjëra relevante, e para – koncepti teorik ç’nënkuptojmë ne me atë që e quajmë letërsi bashkëkohore, dhe e dyta – cili është produksioni letrar me të cilin do ta nënkuptonim nocionin letërsi bashkëkohore. Në letërsinë shqipe është fare e natyrshme që starti i letërsisë bashkëkohore, një ditë të shtyhet në vitet 70 të shekullit XX, atëherë kur realisht fillon procesi i kulmimit të vlerave artistike letrare të nisura dhe të arritura atëherë, para Luftës së Dytë Botërore. Kjo mund të kuptohet si diçka që në vitet `50 dhe `60 llojet, zhanret dhe tipat e ndryshëm letrarë kishin shndërruar fizionominë e shkrimit shqip dhe shkonin drejt krijimit të një modeli të ri, që realisht nuk i shkonin për shtati traditës së artit të vërtetë letrar shqiptar. Megjithatë, përderisa thyerjet nuk e kanë marrë fizionominë e plotë teoriko-pragmatike, dhe epoka kohore nuk është gjithaq e gjatë, fillimi do të vlejë edhe më tutje ai i mëparmi. Ky është fundi i Luftës së Dytë Botërore. Ndërkaq, fundi i një epoke dhe fillimi i një epoke të re, nënkupton fillimet e koncepteve të ndryshme teorike që do të përfshinin produksionin letrar të kohës së caktuar, por meqë në atë kohë të përcaktuar dhe të nominuar stilistikisht bashkëjetojnë botëkuptime të ndryshme ideo-artistike rreth letërsisë, atëherë gjithnjë do të duhet të ekzistojë një start i ri, mu siç edhe ndryshojnë epokat dhe kohërat e ndryshme. Krahas termit letërsi bashkëkohore, është një term tjetër që për afro gjysëm shekulli (1945-1990), dikur përdorej shpesh dhe quhej letërsi e realizmit socialist. Ky nocion në Shqipëri u bart nga Bashkimi Sovjetik dhe u shartua si një “mish i egër” që për pesëdhjetë vjetë nuk arriti të akomodohet dhe nuk arriti të krijojë një platformë të njëmendët letrare që gjeneratat tona s’do t’i harronin. Duke këputur lidhjet me traditën e shkrimit shqip dhe duke krijuar një fizionomi tjetër, kjo letërsi megjithatë ka krijuar fizionominë e një produkti të ideologjisë komuniste, zëdhënëse e së cilës ishte. Kjo më shumë reprodukonte stereotipe të një utopie retrograde letrare, sesa vepra “monumentale” dhe “sintetike” në emër të së cilës thirrej. Të gjitha emërtimet sikundër janë p.sh. i ashtuquajturi realizmi dialektik, nuk e arsyetojnë ngushtimin e madh që ia bënte totalitetit të realitetit objektiv, duke ia tjetërsuar të gjitha horizontet e pritjes, të djeshmes dhe të ardhmes, si dogmë e të cilës ishte, duke ideologjizuar çdo gjë. Në krye me ideologjinë komuniste si të arriturën e fundit të qytetërimit njerëzor, teoreticientët e realizmit socialist në krye të të cilit ishin ideologët rusë Zhdanov, Gorki e Buharini, pastaj arsyetuesit shkencorë Gj. Llukaçi, L. Aragoni dhe shumë të tjerë, kishin proklamuar se letërsia “për nga forma duhet të jenë nacionale, porse për nga përmbajtja socialiste”, që d.m.th. letërsitë nacionale duhej të asimiloheshin prej së brendshmi gjersa të mos identifikohej fizionomia e tyre.

Parimet e realizmit socialist ishin:

1. Qëllimshmëria në art; 2, Koncepti i patjetërsueshëm realist për botën dhe jetën; 3.Optimizmi i domosdoshëm përkundër pesimizmit; 4. Qartësia gjuhësore deri në deklarativizëm (arti proletar dhe fluskula të tjera) etj; 5. Tipikja në rrethana tipike; 6.Klishetizimi në art, personazhet bardh – zi; 7.Shpallja luftë pluralizmit/modernizmit si dekadencë; 8. Shpallja luftë ndikimeve të “huaja” (besimeve fetare); 9. Ngushtimi tematik kohor/hapësinor etj.

Realizmi socialist në letërsinë shqipe ka përfaqësuesit me vepra zhanresh të ndryshme letrare që janë të shumta dhe që sot nuk janë në përdorim. Në periudhën brenda viteve 1945-1991 sa zgjati doktrina e realizmit socialist në letërsinë shqipe, letërsia jonë bëri: Këputjen e traditës së shkrimit të një formacioni stilistiko- gjuhësor të një niveli të lartë artistik postromantik dhe postrealist që ishte zhvilluar, pluridimenzionuar dhe kulmuar në vitet ‘30; Këputjen e botëkuptimit të fenomeni letrar të një prodhimi të kulturës tradicionalisht të zhvilluar shekuj me radhë me të gjitha karakteristikat e jashtme e të brendshme të shpirtit shqiptar; Këputjen me dhunë të traditës trekonfesionale të këtij shpirti; Fillimin i një epoke të re të imponuar nga një ideologji e re utopike çfarë ishte për shembull komunizmi; Fillimin e reduktimit të optrisë së shpirtit shqiptar dhe zëvendësimin e tij me një ngjyrim antifetar; Fillimin e vonuar të letërsisë së sotme shqipe. Më lart thamë se me letërsi bashkëkohore kuptojmë atë letërsi që krijohet aktualisht. Megjithatë, duhet të thuhet se paralelisht me këtë term, përdoret një term tjetër, termi letërsi e sotme, që përdoret shpesh në shtyp dhe ky ka po atë kuptim si edhe termi letërsi bashkëkohore. Paralelisht me këto dy terme, për letërsi bashkëkohore përdoret edhe një term i tretë, termi letërsi moderne. Tani përdorimi i njëkohësishëm i tre termave (letërsi bashkëkohore, letërsi e sotme dhe letërsi moderne) për të njëjtin kuptim, në raste të veçanta sjell paqartësi te lexuesit. Në të vërtetë, amullia fillon gjatë përdorimit të termit të tretë, letërsi moderne për letërsinë bashkëkohore. Arësyet janë të shumta. Më e para gjë është se modernizimi si nocion përdoret herët që nga Mesjeta e këtej, si shprehje kriticizmi kundër kanonizmit teologjik dhe filozofik për botëkuptimin ekzistencial të njerëzimit në atë kohë. Ndërkaq, termi letërsia moderne në kuadër të letërsisë bashkëkohore, nuk e mbulon tërë atë produksion letrar që sjell letërsia e sotme (letërsinë e realizmit socialist psh.). Modernizmi në letërsin bën ndryshime në botëkuptimet për botën, jetën dhe në përgjithësi botëkuptime për artin. Termi “modern” rrjedh nga Kasidori (nga shekulli VI) nga fjala latine modernuspërkundruall antique, që më vonë, në formë të luftës së tezave moderni përkundruallantiqui,fillimisht në letërsinë frënge do të zhvillohet në shekullin XVII si antitezë: modernes (të rejat) përkundruall ancièns (të vjetrat). Tendenca për shpërthimin e këtij rrethi të mbyllur me rregulla dhe ligje të sanksionuara moralisht si dhe tendenca për krijimin e një jete-teme më të lirë, duke nisur që nga Mesjeta e këtej me kohë fillojnë ta marrin fizionominë e çlirimit të shpirtit nga botëkuptimi dogmatik duke u profilizuar nëpër fusha të ndryshme të artit, sidomos në fushën e letërsisë. Modernizmi i mirëfilltë në letërsi për herë të parë paraqiten në veprën letrare të E. A. Po-es, kurse artikulimin më të prerë do ta bëjë Sh. Bodleri. Vepra e tij poetike “Lulet e së keqes”, e krijuar mbi bazë të tregimeve të E. A. Po-es, do të jetë pamje e shpirtit të vetmuar, që për satisfaksion shpirtëror do ta ketë krenarinë në fatkeqësi si krijues. I parë kështu, modernizmi është një shkëputje nga romantizmi dhe realizmi që ishin harxhuar, dhe zhvillohet me një profilizim drejt natyralizmit, si një drejtim i veçantë letrar i realizmit në krye me E. Zolën. Në mënyrë paralele, lindin dhe zhvillohen drejtimet e tjera të ndryshme siç janë simbolizmi, impresionizmi, futurizmi, ekspresionizmi, mbirealizmi, dadaizmi, neoromantizmi, avangardizmietj., që nëpër letërsi të ndryshme kombëtare paraqiten në kohë të ndryshme, për ta shprehur një fizionomi të caktuar stilistike dhe duke i pasur themeluesit dhe ndjekësit e vetë dhe me këtë duke e profilizuar shpirtin njerëzor në kohë dhe hapësirë konkrete. Një drejtim i veçantë letrar i cili në gjysmën e dytë të shekullit XX do të paraqitet në letërsinë latino-amerikane me termin modernismo, që njihet me nocionin realizmi magjik, në fakt do të jetë më shumë se një drejtim letrar, sepse ai do të dalë si tendencë për ta zgjeruar opcionin e fenomenit letrar, duke e lidhur realizmin me mitologjinë, klasikën, kozmogoninë, qytetërimet lindore, krishterizmin, islamizmin, budizmin, mitologjitë skandinave etj. Në fund, duhet të thuhet se kah mbarimi i shekullit të kaluar fillon të kodohet postmodernizmi, një vazhdimësi e modernizmit, një botëkuptim i ri që përfshin të gjitha sferat e jetës, duke filluar që nga shkencat humanitare e deri te ato ekzakte-matematikore, një filozofi që lidhet me trendet e globalizmit. Në vitet ’90 të shekullit të kaluar, postmodernizmi depërtoi edhe në letërsinë shqipe. Kulti i të bukurit në art, që synon të jetë alfa dhe omega i të gjitha drejtimeve letrare, sikur i shpëton disa zhanre letrare siç janë lirika e pastër dhe romani modern, duke u dhënë jetë atyreve, duke ua zgjeruar horizontin dhe duke ua hapur dritaret e ngrysura nga dogmat e ndryshme ideologjike. Kështu, në këtë aspekt, pos F. Kafkës, F. G. Lorkës, E. Heminguejt, Xh. Xhojsit, A. Kamysë, G. G. Markesit etj., H. L. Borhesi është përfaqësuesi më eminent i realizmit magjik, i drejtimit më të ri letrar që bashkë me Kortarsarin, Rulfon, Sabaton, Ljosën etj. qëndrojnë në majën e piramidës letrare që sot dominojnë me risitë që sjellin për lexuesit e kohës, e që mëtojnë të jenë sa klasikë të vërtetë, po kaq edhe postmodernë njëkohësisht. Duke e marrë atributin e shpëtimtarit të letërsisë nga zhvillimi dinamik teknik e teknologjik i përgjithshëm, nga globalizmi shoqëror e politik dhe interneti (ose edhe shundi e bastardhimet), realizmi magjik, madje edhe borhesismi si emërtim më i ri që rrjedh nga emri i shkrimtarit të përmendur, forma më e re që përqafohet nga të gjithë krijuesit e rinj të të gjitha rajoneve letrare në mbarë botën sot. Kah mesi i shekullit XX, shumë studiues dhe kritikë letrarë botërorë, duke çmuar se romanisi stadium më i lartë që kishte projektuar mendja njerëzore në art nuk po sillte risi, me të madhe filluan të flasin për krizën e romanit, ndaj ata as që mund ta paramendonin romanin magjik që është sintezë e rrëfimit që lidhet me mitin dhe poezinë, as e imagjinonin shpëtimin e tij, që realisht do t’ia rrisë jetën atij. Pra, duke filluar nga trajtat më të imta letrare sikundër janë poezia lirike e gjer te trajtat më të gjera sikundër është romani, në rrugë të përsosshmërisë artistike, transformohen, ndryshohen dhe modifikohen zhanre të caktuara letrare deri në atë stadium sa që ato madje nganjëherë është vështirë t’i dallosh nga trajta e tyre fillestare. Shumë elemente sikundër janë figurshmëria, rima e ritmi në lirikë, pastaj diskursi, rrëfimi i drejtpërdrejtë e i tërthortë në epikë, dhe në fund, dialogu, monologu e didaskalitë në dramë, shpesh lidhen e ndërlidhen në të tri gjinitë e ndryshme të mëdha letrare sa që për lexuesin e thjeshtë ato shpesh paraqesin problem për ta identifikuar ç’zhanër letrar krijon autori, kurse në ndonjë prej tyre, sikundër është për shembull lirika e pastër ose romani modern, krijojnë aso hutie te lexuesit, saqë edhe specialistit më të spikatur i dalin vështirësi që t’i interpretojnë këto “bartje” dhe “ndërbartje” zhanrore brenda vetë llojit përkatës që krijon autori. Fenomeni letrar në letërsinë e sotme është kaq i ndërlikuar dhe në idetë e shkrimtarit ka kaq fshehtësi të pashpjegueshme, saqë vështirë mund të mbulohen të gjitha ato ngjyra, fshehtësi dhe shpërthime të brendshme të papritura, aq sa të shpeshtën të bëjnë të mendosh se ato janë çështje të pazgjidhshme.

Letërsia moderne është e kundërta e letërsisë transparente, e letërsisë me tezë ideologjike ose dhe e letërsisë së angazhuar çfarë është p.sh. letërsia e realizmit socialist. Në planin e saj të brendshëm, ajo zhvillohet me një fakturë tjetër letrare, ndaj në fushë të mendimit diskursiv ajo nuk është rrymë letrare sikundër e kanë pagëzuar dikur kritikët letrarë. Si kod stilistik, kjo letërsi dallohet dukshëm nga tradita konvencionale e cila e nënkupton letërsinë e angazhuar: ajo shquhet si botëkuptim mbi letërsinë, si materie letrare dhe para së gjithash si gjuhë poetike. Ajo u shqua si reagim ndaj dogmatizmit dhe konformizmit letrar, dhe kuptohet diçka si antonim i modernizmit. Pas romantizmit, realizmit dhe realizmit socialist, kjo letërsi për herë të parë radhitet si pluralizëm letrar dhe konceptualisht synon t`i thyejë kornizat klasike teorike të letërsisë. Reagimi negativ i kritikës, në këtë plan, në fillim i zbrapsi një mori krijuesish të rinj, duke i trembur me dekadencë dhe ekstraestetizem që gjoja po sillte kjo letërsi. Megjithatë, subjekti krijues letrar shqiptar nuk ishte indiferent ndaj frekuentimeve të avangardës botërore, ndaj ndryshe nga dogmatizmi soc-realist i kohës, gjatë 50 vjetëve të epokës së komunizmit, këtej e andej kufirit shqiptar, ky subjekt vazhdoi ta mbajë kontinuitetin e zhvillimit të letërsisë shqipe. Modernistët e parë botërorë të shekullit të kaluar, e ashtuquajtura letërsi e rezistencës spanjolle, hermetizmi italian dhe ai gjerman e deri te i ashtuquajturi realizëm magjik latinoamerikan, u bënë modele për krijuesit shqiptarë, të cilët duke qenë në rrjedhë me kohën, mbajtën kontinuitetin e letërsisë së mirëfilltë shqiptare, duke ia çelur derën e vërtetë shpirtit shqiptar, mimezisit të vërtetë të artit të tij. Kjo vetëm ua shtoi dëshirën krijuesve për ta thënë të vërtetën e madhe dhe sidomos, për ta shqiptuar atë me një zë të ri. Realizmi i ri e pa emër që në letërsinë shqipe më parë frekuentonte “incidentalisht” me modernistët e hershëm, siç janë M. Kuteli, E. Koliqi, L. Poradeci e M. Camaj, me plejadën e krijuesve kosovarë, vetëm e shtoi fuqinë krijuese shqiptare dhe kjo letërsi sheshit u zhvillua krejt ndryshe nga dogma letrare e paracaktuar si “duhet” të bëhet letërsia.