Mbi gjurmimet arkeologjike të të parëve tanë.

Shkruan Dr. Nail Draga

Të rrallë janë ato qytete siç është Shasi, që të kenë pasur një të kaluar të bujshme historike e të mos jenë hulumtuar e studiuar me kompetencë nga individë dhe institucione përkatëse. Pasi deri më tash për këtë vendbanim të lashtë kemi të dhëna fragmentare e me tepër të karakterit informativ, ka ardhur koha që te ndryshoj qasja ndaj një monumenti të tillë kulturo-historik.
Për qytetin e Shasit ekzistojnë mjaft legjenda, duke theksuar se këtu më parë ka pasur kisha sa ditë ka motmoti. Por e vërteta është se këtu janë gjetur themelet e tetë kishave; dy sosh janë monumentale edhe pse shumë te shkatërruara. Njëra është, kisha e Shën Gjonit, e ndërtuar në fund te shek.XIII, e cila është e gjatë 22 m dhe e gjërë 7 m. Ajo është katedralë, e ndërtuar në stilin romak, kryesisht është në formë romboide, dhe gjindet brenda murëve të kalasë se qytetit.Tjetra është kisha e Shën Mërisë, e ndërtuar në shek.XIV, më gjërësi 7.10 m ndërsa e gjatë 16.60 m. Është e ndërtuar në stilin gotik (françeskane) dhe është jashtë kalasë, në pjesën verilindore të qytetit të Shasit. Duke marrë prasysh se kjo dallohet për nga stili i ndërtimit në krahasim me katedralën, studiues të ndryshëm janë të mendimit se kjo ka qenë e destinuar enkas për manastir.

Shasi vendbanim i hershëm



Në aspektin historik, në literarurë është cekur deri vonë se qyteti është themeluar në shek.VI të e.s. Por në saje të hulumtimeve arkelogjike të bëra në vitin 1985, këtu është gjetur material i kohës parahistorike, nga del se kemi të bëjmë më një vendbanim të hershëm në regjionin e Adriatikut.

Në saje te burimeve relevante del se zhvillimin më të lartë qyteti i Shasit e ka pasur në Mesjetë, edhe pse gjatë kësaj periudhe ai është okupuar disa herë nga pushtues të ndryshëm. Kështu në vitin 1183 pushtohet nga Stevan Nemanja, pastaj në vitin 1242 nga Mongolët, të cilët e shkatërrojnë, dhe së fundi nga Turqit në vitin 1571, ku nga ajo kohë qyteti shkatërrohet tërësisht, dhe bën pjesë në kategorinë e qytetëve të vdekura. Në kohën e lulëzimit të tij, Shasi ishte qendër e Anës së Malit, ndërsa këtu ka kaluar edhe rruga antike Ulcinium-Svacium-Scodra (Ulqin-Shas-Shkodër). Si shumë qytete tjera mesjetare, si Shkodra, Ulqini, Drishti edhe Shasi ka pasur monedhen e vet (Sovacii civitas). Në aspektin kishtar, Shasi ishte ipeshkvi, ndërsa më pas në saje të rrethanave të kohës e humbi këtë privilegj duke qenë famulli.
Për Shasin të dhëna ofrojnë F.Gjustinijani, M.Bici, P.Bogdani, Th.Ipeni, P.Mijoviqi etj., te cilat më tepër janë fragmentare se sa hulumtime, që padyshim ky vendbanim i hershëm e ka merituar.

Hulumtimet duhet të vazhdojnë

[size=12]Hulumtimet të cilat janë bërë në Shas në tetor dhe nëntor të vitit 1985, ishin hulumtimet e para, ndërsa nga materiali i zbuluar del se janë gjetur rreth 30 monedha nga të cilat një është e artë, tri argjenta, ndërsa të tjerat janë të bronxta dhe te bakrit. Është vërtetuar së nga tre monedha janë farkuar ne Tivar e Kotor, ndërsa nga dy në Shkodër dhe mësiguri në Ulqin.Vlerë të veçantë kanë ata monedha të cilat i përkasin shek.XV, në të cilat është e paraqitur kalaja me forma të renesansës, ne tre kate me kolonada dhe donzhon kullën. Nga materiali i zbuluar me rëndësi janë ata të poçërisë, unaza, byzylyk, enëve, armëve dhe në masë më te vogël të qelqit.

Nga koha kur janë bërë këto hulumtime materiali arkeologjik i gjetur qëndron në depo të Muzeut të Ulqinit, dhe deri me tash nuk i është prezentuar opinionit. E udhës do të ishte që materiali i tillë të konservohet, sistematizohet dhe të ekspozohet në mjedisin përkatës, si dhe vendoset në njërën nga kishat e Shasit, qoftë Shën Gjonit, apo të Shën Mërisë. Por për një veprim konkret në këtë drejtim më parë duhet të restaurohen këto objekte dhe të vehën në funksion të kësaj veprimtarie.
Andaj duhet përgëzuar këshillin nismëtar për organizimin pikërisht në Shas të manifestimit Pranvera në Anë të Malit, që paraqet një dimension më rëndësi për valorizimin e përgjithshëm të këti vendbanimi me vlera të mëdha historike, arkitektonike e kulturore për popullin tonë.

Ne saje të vlerave qe disponon Shasi duhet të mbrohet më ligj dhe te vazhdojnë hulumtimet arkeologjike, ndërsa eksponatet e gjetura në vitin 1985, duhet të konservohen, sistematizohen dhe t’i prezentohen opinionit të gjërë që është obligim i shpejtë i pushtetit vendor të Ulqinit, sepse monumentet janë historia dhe kultura e jonë gjatë shekujve

I nderuar Sofra , n'a ke sjelle materiale shume te vlefshme .
Trojet shqiptare ne te gjitha cepet ,mbajne ne gjirin e tyre thesare kulturore ,historike te qmueshme qe deshmojne lashtesine e popullit tone .
Ato me qellim nuk jane lejuar te hulumtohen apo ne raste te shumta zbulime te rendesishme tentohet t'iu nderrohet karakteri autokton i tyre .
Se Shqiperia kishte nje lulezim ne lashtesi, se Shqiperia i takon popullit me te lasht Evropian do te zbulohet dalengadale por duhet ne te jemi me te vendosur ne kete drejtim .

Por Xhorxh Fred Williams ne nje rast ne librin e tij "Shqiptaret" thote :

"Turqit me qellim nuk i lene shqiptaret te germojne (ne lemn e arkeologjise) sepse kjo do t'i kujtonte ketij populli lulezimin e mehereshem " qe do te thote do te ngriste vetedijen e kombit se kush ishte ,kush eshte dhe kush duhet te jet!

Historia e fshatit Vidishiq, Shalë e Bajgorës, Kosovë

Fshati Vidishiq (Vidushë) shtrihet rreth 15 kilometra në lindje të Mitrovicës. Është ndër fshatrat më të njohura të Shalës së Bajgorës. Ky vendbanim që gjendet në afërsi të Trepçës, është i shpërndarë në lagje: Trepçali (tash fshat më vete), Ramaj, Murtaj, Shala, Jusufi, Balaj, Katunishtë (Fazliu) Abdullahu, Ukaj etj.

Mikrotoponimet më karakteristike

Gradina, Logu, Kroni i Lestericës, Te Muri, Te Vorri i Maxhupit, Livadhet e Mëdha, Klysyra, Te Mullijt, Te Kisha, Ara e kishës, , Kroni i Kishës, Livadhi i Haxhiqit, Livadhi i Shatrit, Bregu i Linit, Qafa e Bajës, Shpati i Sanjës së Ademit, Ara e Sumës, Lugu i Bojlisë etj.
Vidishiqi është një vendbanim i vjetër. Për këtë dëshmon lokaliteti i Gradinës, që gjendet në perëndim të fshatit. Në lagjen Katunishtë ka shenja të një vendbanimi të vjetër. Në pjesën verilindore të fshatit, në mal, ka ekzistuar një kishë e vjetër. Ky vend sot quhet Mali i Kishës. Mbi kishë gjendet një krua. Aty afër ka gjurmë të themeleve të ndërtesave të banimit. Në lokalitetin e këtij fshati ekzistojnë edhe varreza të moçme dhe të mëdha. (Dëshmojnë Selim Fazliu, Nezir Trepça, Azem Shala dhe Halit Sadikut)

Pak histori

Fshati Vidishiq si vendbanim është i regjistruar në defterin e Vilajetit Vëllk në vitin 1455, me emrin IVDOSHEFCI, që, si duket, ka të bëjë me këtë me 20 shtëpi e 7 beqarë. (Qblast Brankoviça, f. 95) Në defterin e Sanxhakut të Shkodrës të vitit 1485, është shënuar me emrin Vishneqi, i varur nga Llapi me 18 shtëpi, katër beqarë e dy të veja. Më vonë, në dëfterin kadastral të Sanxhakut të Vushtrrisë në vitin 1566 njihet me emrin Vitishna, nahija e Llapit dhe kishte katër shtëpi e një beqar. Më vonë nuk kemi shënime për këtë fshat.
Në Sallnamet e Vilajetit të Kosovës të vitit 1893 (1311 h), të vitit 1896 (1314 h) dhe të vitit 1900 (1318 h) ky fshat haset me emrin Vitoshiq. Pra është regjistruar si vendbanim.
Në popull flitet se Vidishiqi (Vidusha) është djegur edhe njëherë në kohën e Serbisë së parë. Në kohën kur kanë hyrë partizanët, në vendin e quajtur Te Reka e Selacit kanë vrarë dhjetë fshatarë të Vidushës, Meslishtës (Melenicës), Rahovës dhe të Bletajës (Selacit).
Gjatë viteve ’50, në kohën e aksionit famëkeq për grumbullimin e armëve (1956) UDB-ja ka rrahur e burgosur disa fshatarë. Për shkak të dhunës dhe terrorit serb, mbi dhjetë familje janë shpërngulur në Turqi (Adapazar) e gjetiu. Më herët janë shpërngulur disa familje në Shqipëri, ku janë vendosur në Kavajë e Durrës.

Shënime statistikore

Që nga themelimi, fshati Vidishiq gjithmonë ka qenë i banuar me popullatë shqiptare. Këtë e dëshmojnë edhe regjistrimet që janë bërë gjatë periudhave dhe regjimeve të ndryshme. Kështu, në regjistrimin e vitit 1913 Vidishiqi ka pasur 350 banorë. Në regjistrimin e vitit 1921 ka pasur 53 shtëpi me gjithsej 343 banorë (të gjithë shqiptarë). Pas Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1948, ky fshat ka pasur 79 shtëpi me 591 banorë, pesë vjet më vonë, pra në vitin 1953 – 81 shtëpi me 599 banorë; në vitin 1961 – 89 shtëpi me 674 banorë (671 shqiptarë, 1 serb e 1 të tjerë); në vitin 1971 – 99 shtëpi me 851 banorë shqiptarë; në vitin 1981 – 120 shtëpi me 1060 banorë (1059 shqiptarë e një mysliman).
Te Kryqi i rrugëve, pra në rrugën që shpie për në Bare e Bajgorë, në vendin e quajtur “Muri”, ekzistojnë mbeturinat e një vendbanimi të lashtë antik apo mesjetar. Janë ruajtur muret e kështjellës dhe është më se e nevojshme që të bëhen hulumtime arkeologjike në mënyrë që specialistët ta thonë fjalën e tyre.
Para agresionit serb (1998-1999) fshati Vidishiq ka pasur rreth 140 shtëpi me mbi 1100 banorë (të gjithë shqiptarë). Piromanët serbë (forca ushtarake, policore e paramilitare) e kanë djegur fshatin në tërësi. Ata kanë djegur të gjitha objektet ekonomike, ndihmëse, shkollën e fshatit etj. Sipas shënimeve të KMDLNJ janë djegur e shkatërruar 169 objekte. 12 fshatarë të Vidishiqit janë vrarë në luftën e fundit. Ky fshat ka dhënë 5 dëshmorë. Popullata është dëbuar nga fshati qysh në ofensivën e parë dhe gjatë luftës ajo është strehuar kryesisht nëpër male, përkohësisht në Mitrovicë e gjetiu.
Pas përfundimit të luftës së tmerrshme në Kosovë shumë banorë të Vidishiqit janë kthyer menjëherë në trojet e djegura. Dëshira e tyre për të lëshuar sërish “rrënjë” në trojet stërgjyshore është e madhe, mirëpo kushtet për jetë janë të vështira. Ndërtimi i rrugës do të hapte perspektiva të reja. Nëse realizohet kjo gjë, edhe banorët e tjerë do t’i kthehen vendlindjes, dashurisë së tyre të parë!...

Marrë nga Libri:

"Vendbanimet e Kosovës: Mitrovica,Zvecani,Leposaviqi dhe Zubin Potoku" i Autorit Dr. Jusuf Osmani, Prishtinë,2003

Më shumë për Vidishiqin
Shkrimi në vazhdim është postuar/nisur nga zt. Gani A. Baliu dhe ështe propozuar të lihet i hapur që secili të kontribuoi. Çdo fakt apo shtesë nga secili do të publikohet me emirn e kontributorit. Luteni për kontribut!

1. Historik i shkurtër i themelimit të fshatit

Nuk ka të dhëna të sakta as gojore e as të shkruara se kur u themelua fshati dhe kush ishte i pari i tij. Gjurmët arkeologjike tregojnë se ky fshat ka qenë i banuar që nga antikiteti. Sipas të dhënave gojore thuhet se banorët e këtij fshati janë të një vëllaznie.


2. Pozita, shtrirja gjeografike dhe tipi i vendbanimit

Fshati Vidishiq është në afërsi të të Trepçës, në mes të fshatrave Melenicë, Zabergjë, Selac, Bare e Mazhiq. Është vendbanim kodrinoro – malor i tipit të shpërndarë. Ka pak tokë për mbjellje e shumë kullosa dhe pyje. Nuk i mungojnë burimet e ujit.


3. Lagjet – familjet

Fshati Vidishiq, si vendbanim kodrinoro-malor i tipit të shpërndarë, është i organizuar në disa lagje. Lagja Katunishtë (Mujajt) ku familjet mbajnë mbiemrat Fazliu e Isufi, Baliajt me mbiemrat Baliu e Isufi, Avdullajt me mbiemrat Shala, Myrtajt ma mbiemrin Shala, Mëhalla e poshtme me mbiemrat Rama, Sadiku, Vidishiqi, Shkupolli, Jashari etj. Ahmatajt me mbiemrin Uka, Trepçali me mbiemrin Trepça, Lahajt me mbiemrin Isufi.


4. Familjet e shpërngulura

Familjet e shpërngullura nga fshati janë të shumta dhe kryesisht brenda vendit. Familje të shpërngulura ka edhe në Turqi (familja Rama) dhe në Shqipëri – Fier (familja Baçka). Të shumta janë familjet nga ky fshat që sot jetojnë edhe në Evropën perëndimore të dala kryesisht pas vitit 1990.


5. Mikrotoponimia në fshatin Vidishiq

Sharra
Kërrshi i gjarpnit
Rrezja e birave
Llazi i Alisë
Zhigu
Kërrshat e ngushtë
Ara e Fezës (Dardhishta)
Kozorica
Mi baltë
Fira e Eminit
Qafa
Bregu i gatë
Kroni i Balisë
Rrezja e konakut
Ara e konakut
Ara e vogël
Kroni i ftoftë
Lama e kaurrit
Oda e çukës
Çuka
Bregu i kashtëve
Prapshtia e keqe
Kërshi i prapshtisë
Bregu i rrezes
Rrezja
Llazi i Idrizit
Arat e Halimit
Kërrshi i llazit
Orrnicat
Bregu i Brahimit
Kërrshi i mreht
Bokrriat
Mrizet
Muret
Logjet
Mali i Çajrit
Llugat e kqia
Livadhi i therrave
Kodra
Shamtia
Prapshtia
Kroni i Kahrimanit
Livadhi i Hajdarit
Bria
Zhigu
Sieqa
Livadhi i Jovanit
Livadhi i madh
Ara e Mehmetit
Kroni i largët
Udha e Azmanit
Kungullari
Bregu i samarit
Logu i katunit
Surdupi
Vorri i magjupit (livadhi i Dragës)
Gradina
Kroni i lestericës
Te stanet
Te kisha
Livadhi i shatit
Maçkovinat
Te balqaku
Te lamtë
Te kërrshat
Te birat
Kodrat (Trepçali)
Kodra e mushllofcit
Lugu i fyellave
Dushkaja
Firat
Te bajraku
Bregu i gatë
Tuk flejnë lopt verës
Te pusat
Lugu i palnjes
Kroni i Azllanit

6. Gjurmët arkeologjike

Si lokacione potenciale për hulumtime arkeologjike mund të konsiderohen: Gradina, Logjet (ku ndodhen themelet e kishës), te mulliri me zid (gjurmë të shfrytëzimit të metaleve) etj.

7. A është djegur fshati?

Në vitin 1998 (15,16 e 17 shtator) fshati u dogj pjesërisht ndërsa në vitin 1999 tërësisht.
Klikoni ketu qe te shihni shkaterrimet e barbareve serbe. Keto foto jan kontribut i zt. Ismail Smakiqi.



8. Numri i shtëpive para agresionit serb të vitit 1998 – 99

Deri në vitin 1998 – 1999 kur fshati u dogj tërësisht, Vidishiqi ka pasur rreth 140 shtëpi kurse tash (2004) ka rreth 50 shtëpi. Në këtë luftë kishte të vrarë të masakruar dhe të zhdukur.


Viktimat e Luftës në Kosovë 1998-1999
(të dhënat janë kontribut i Murat Isufit, Vidishiq,Mitrovice 14 Mars 2007)


Te vrarët si ushtarë-dëshmor:

1.Xhevat Ruhan Jusufi i lindur me 05.08.1953 i vrarë me 03.01.1999 në
Smrekonicë
2.Sylejman Adem Shala i lindur me 23.02.1970 i vrarë me 11.04.1999 ne Koshare
3.Adem Hysni Trepça i lindur me 03.03.1965 i vrarë me 02.04.1999 ne Bajgorë
4.Bislim Maliq Trepça i lindur me25.06.1958 i vrar me 04.05.1999 ne Tavnik
5.Agim Hasan Sadiku i lindur me 14.06.1976 i vrar me 02.05.1999 ne Studime

Te plagosur si ushtar te UÇK-së

1. Sherif Lutfi Rama qe tani ësht invalid ushtarak mbi 60%
2. Mehmet Rrahim Shala


Te vraret civil-martir

1.Jonuz Deli Shala i lindur 1918 i vrar me 16.09.1998 ne Vidishiq
2.Brahim Rexhep Shala i lindur me1935 i vrar me 03.04.1999 ne Shipol
3.Imer Hasan Jashari i lindur me 1955 i vrar xx.xx.1999 ne Mitrovicë
4.Behxhet Met Vidishiqi i lindur me 1958 i vrar me 16.05.1999. te Ura e
Gjakut
5. Faik Hysen Vidishiqi i lindur me 1969 i vrar me 02.05.1999 ne Studime
6.Abide Shala e lindur ___________ e vrar me 14.04.1999 ne Mitrovicë

Te zhdukurit qe per fatin e tyre ende nuk dihet:

1.Nezir Hasan Sadiku i lindur me 1912 i zhdukur me 10.05.1999 ne Vidishiq
2.Rushi t Hysen Vidishiqi i lindur me 1946 i zhdukur me 08.06.1999 ne Zhabar

Po ashtu ne ofanziven e 15.Shtatorit 1998 gjate ikjes nga forcat serbe banoret e fshatit Vidishiq, te vendi i quajtur te stanet, afer vorrezave te lagjes se poshtme, ishin te plagosur rend dhe leht:

1.Nurije Baliu (tani e ndjer,ka vdekur pas luftes)
2.Hidajete Ali Baliu
3.Shemsi Imer Baliu

Zbulohet Tirana e shek. II-III

Gjurmet e Tiranës se vjetër pak i kanë mbijetuar shekujve. Viti 2002 shenoi një moment te rëndësishëm për historinë e kryeqytetit, zbulimi i një kulle katerkendeshe ne afersi te mureve te kalase ekzistuese, a me mirë kalase se Tiranës, e zbuluar deri me tani. Duhej te germohej për rikonstruksionin e rrugës pranë Kalase se Toptanasve për te mberritur te “prekja” e Tiranës se vjetër. Perpos punetoreve te firmes se ndërtimit, qe merret me rrugën pranë godines se Kuvendit te Shqipërisë, prej dy ditesh gjenden edhe specialiste te monumenteve dhe arkitekte restauratore. Sulejman Dashi, arkitekt/restaurator, është njeri prej atyre qe i ndjek ne çdo hap germimet qe dëshmojnë për qytetin e hershem. Muri rrethues i kalase mund te pikaset lehtë prej te gjithëve atyre qe iu bie udha pranë kalase ekzistuese. Por nuk është vetëm muri rrethues ai qe ka dalë. Arkitekti Dashi tregon se “me murin rrethues te kalase, tani ne këtë anë doli një kulle e rrumbullaket, e cila perkon me cepin e kulles tjetër, atë katerkendeshe te cepit jugor, e cila u gjet ne vitin 2002”.

Duke vijuar, Dashi shpjegon se, “teknika e ndërtimit ishte me gurë te medhenj, si kalaja e dikurshme. Gjurmet arkeologjike na treguan qe mund te jetë një kala romake e shekullit II ose III te eres sone”.

E duke qenë një rast “i rrallë” ky i zbulimit te mureve te kalase mesjetare te Tiranës, mbi te cilat qëndronte vetëm një shtrese e holle dheu, firma e ndërtimit ka nderprere punimet ne anën ku edhe janë zbuluar muret. “Tani po vijojne germimet arkeologjike, shprehet Dashi, për te evidentuar formën e plotë te saj, e cila, siç shihet nga germimet deri tani, ne fillim ka pasur një formë katerkendeshe, dhe duket se me vonë ka marrë tjetër formë. Por, ky është një problem shkencor, i cili do të zgjidhet pas perfundimit te germimeve, kur do të bëhen edhe matjet e duhura”. Ndonëse është folur për ekzistencën e mureve te tilla nga specialistet pas zbulimeve te vit pas viti, kur shihet prej te gjithëve, ngjall tjetër ndjesi. E kur bëhet fjale për kala, pyetja e pare qe bëhet është: Ne çfarë shekulli shkojme?! Dhe këtë e rrefejne teknikat e ndërtimit së pari, e studimet e me pasme percjellin edhe informacion me te detajuar. “Ky mur i zbuluar na kujton zbulimin e meparshem, te vitit 2002 dhe pse ka marrë me tej formën rrethore”. Çka do të thotë se kjo kulle tjetër e kalase se zbuluar, i përket sërish periudhes se antikitetit. Ndërsa kur flet për teknika te ndërtimit, arkitekti Dashi shprehet: “Sa i takon teknikave te ndërtimit, ato janë te qarta, teknika mesjetare me gurë lumi dhe me frengji pushke dhe topi. Vazhdojne guret e lidhur ne qoshet perkatese, një mur katerkendesh, qe te kujton kullen qe kemi zbuluar 6 vite me pare”. Pra, duket se ne këto rrenoja gjendet antikitet dhe mesjete.

Pritet qe germimet te vijojne, dhe ditet ne vijim do të nxjerrin edhe me shumë detaje. Por me gjase, do të kemi se afermi edhe një tjetër faze germimi, pranë godines se Akademise se Shkencave, pasi, sipas të gjitha gjasave, sikunder pohojne specialistet, ne atë drejtim vijojne muret. E për te vijuar, do të duhet, pa dyshim, koordinim dhe dëshirë e mirë, pasi ky zbulim tepër i rëndësishëm na përket te gjithëve. Ndonëse nga qytetaret nuk njihej, për specialistet ky është një rast i gezueshem, por jo i papritur. Pasi Dashi rrëfen se “djurmet e vazhdimit te mureve te kalase janë evidentuar qe ne vitin 2002, qe ne nderhyrjet restauruese te portes se fundit te Kalase se Toptanasve, ajo qe njihet prej te gjithëve deri me tani”.

Me shumë turiste për Tiranen e vjetër

Gjithçka i mbetet ditëve ne vijim, ajo çka momentalisht po mendohet prej specialisteve te monumenteve te kulturës dhe arkeologeve, është zbulimi i atyre mureve te fshehura. Po c’do të ndodhë me pas me këto mure qe janë zbuluar edhe për sytë e qytetareve prej pak ditesh?! Sipas arkitektit Dashi: “Kalaja nuk është vetëm një mur qe duket, por është i gjithë trualli i saj, ndaj edhe kam bindjen qe do të mund te arrijme zgjidhje optimale qe ta shnderrojme këtë pikë ne një atraksion te padiskutueshem turistik. Tanime kemi një kala mesjetare ne qendër te kryeqytetit dhe kjo nuk është pak. “Ajo qe shohim deri tani, tregon Dashi, qe rrenojat e mureve te kalase janë ne nivelin e rrugës, kjo tregon se me uljen e nivelit te rrugës vetëm 1 meter, ne mund ta bëjmë teresisht te ekspozueshme ne këtë lartesi qe kanë këto mure”.

Pakez histori për Kalane e Tiranës (Toptanasve)

Teknika ndërtimi qe na çojnë ne mesjete janë ato te mureve te sapo zbuluara te Kalase se Tiranës. Sulejman Dashi tregon se ne 1614-en, Tirana mori statusin e Kazase, pra si një qytet me bashki dhe gjykate, jo pse deri atëherë nuk ishte qytet, por me pare ajo ishte nahije qe varej nga Sanxhaku i Ohrit, ku ishte guvernator Sulejman Pash Balgjini, i cili i dha statusin e kazase qytetit te tij te lindjes. Duke krijuar një kompleks kulturor pranë pazarit qe ekzistonte, xhamia, hamami, medreseja, një kuzhine për te varfrit. Por xhamia u prish nga fundi i Luftes se Dyte, por, sidoqoftë, ai pati kalane, qe ishte një qendër e Guvernatorit te Tiranës. Dhe i biri i tij, Ahmet Beu, ndertoi brenda kalase kullen e gjatë, e cila është edhe sot, e cila ka dalë ne vitin 1960. Kalaja ruajti këtë pamje qe ka edhe sot, duke u ndertuar shtepi brenda saj, te cilat sot janë monument kulturë.

Sipas Sulejman Dashit: “Ne vitin 2002, doli një kulle katerkendeshe romake, me thellesi 2,80 meter, me dimensione 6 meter permbi dhe afersisht 12 meter nga jashtë. Kjo ishte 9 meter larg murit te kalase, teknika e se cilës ishte me gurë te medhenj, siç ishte edhe kalaja dhe studimet na treguan qe mund te jetë një kala romake e shekullit 2-3 te eres sone”.

Anisa Ymeri Koha Jone

Ekspeditë përnjohëse në rrethin e Beratit, Gusht 2006


Gjatë muajit Gusht 2006, Projekti FoAP në bashkëpunim me Drejtorinë Rajonale të Monumenteve të rrethit Berat, ndërmori një ekspeditë përnjohëse në monumentet dhe qendrat arkeologjike të këtij rrethi. Qellimi i kësaj ekspedite ishte; vlerësimi i gjendjes fizike të monumenteve dhe qendrave arkeologjike të njohura e të panjohura të rajonit, evidentimi i qendrave të reja, mbledhja e informacionit të ri, vizatimi i planimetrive në rastet kur mungonin dhe ribërja e planimetrive të reja kur gjendja insitu e objektit paraqitej e ndryshuar, marrja e fotove të reja si dhe përcaktimi i kordinatave gjeografike me GPS.
Pjesëtarët kryesorë të grupit të punës ishin: anëtarët e projektit FoAP, Ardit Miti dhe Ermelinda Hoxhaj si dhe Sinoida Martallozi, specialiste nga Drejtoria Rajonale e Monumenteve të Kulturës të rrethit Berat.
Gjatë kësaj ekspedite u vëzhguan qendrat dhe monumentet e mëposhtëme arkeologjike:


Parangua


Fshati Parangua, ndodhet në verilindje të qytetit të Beratit, pranë kodrës së kalasë të këtij qyteti. Pa mbërritur në fshatin Parangua, në një kodër me ullinj, gjatë punimeve për instalimin e një shtylle të tensionit të lartë janë gjetur fragmente qeramike, mbetje arkitektonike si dhe një kapitel në formë kryqi (Fig. 1). Një pjesë e këtyre gjetjeve janë marrë nga banorët e fshatit ndërsa kapiteli ndodhet në arkivin e Drejtorisë Rajonale të Institutit të Monumenteve Berat. Sipas burimeve gojore vendi njihet me toponimin "kisha". Ata, gjithashtu kujtojnë se deri në fillim të shekullit të njëzetë në këtë vend kanë ekzistuar rrënoja të një kishe. Njëri prej banorëve të fshatit, i cili është edhe pronari i tokës, zotit Kozma Manestra, tregon se gjatë punimeve për instalimin e antenës është gjetur një varr, që më pas u shkatërrua plotësisht, ndërsa në lindje të antenës janë gjetur gjurmë të një linje muri.






Fig.1. Fragment i një kolone prej guri



Gjatë vëzhgimit sipërfaqësor të këtij ambienti, nga ekipi i projektit FoAP u vu re një linjë muri me drejtim veri-jug dhe me gjatësi prej 5 metrash. Në drejtim vertikal me murin e sipërpërmendur u zbuluan gjurmë të një tjetër muri me gjerësi 0, 60 m dhe gjatësi 0, 50 m, (Fig. 2). Ky fragment muri është ndërtuar me gurë të vegjël të punuar dhe me lidhje të fortë llaçi. Linja e plotë e murit nuk mund të ndiqet sepse punimet për ndërtimin e rrugës e kanë shkatërruar një pjesë të madhe të tij.


Fig. 2. Ardit Miti dhe Sinoida Martallozi duke pastruar një fragment muri.









Fig. 3. Shembull i ripërdorimit të gurëve



Të dhënat mbi gjetjet të lënë të mendosh që monumenti i shkatërruar mund të ketë qenë një objekt i kultit kristian. Në shtëpitë e banorëve të zonës u vu re ripërdorimi i materialeve të marra nga shkatërrimi i objektit. (Fig 3). Në shtëpinë e pronarit të tokës ndodhen disa pjesë fragmentesh arkitektonike, të tillë si; një kolonë 0, 30 m e lartë, gurë të punuar si dhe tulla dhe tjegulla me shumicë.



Mbjeshovë


Kalaja e Mbjeshovës ose e quajtur ndryshe dhe "Kalaja e Xhaxhaj" ndodhet pranë fshatit Mbjeshovë, në skajin verior të malit Shpirag.
Kodra mbi të cilën është ndërtuar kalaja, në anën jugore, pothuajse në mënyrë paralele shikon malin e Shpiragut. Kjo pjesë e kodrës si dhe ajo veriore e veriprëndimore kanë mbrojtje të mirë natyrore me faqe të thepisura të cilat përfundojnë në një luginë lumore. Ndërsa në anën perëndimore ka faqe më të buta. Fortifikimi antik i vonë i Mbjeshovës, paraqet një nga monumentet më të ruajtura të rajonit. (Fig 4).



Fig. 4. Pamje e fortifikimit të Mbjeshovës

Sipërfaqa e rrethuar e "Kalasë së Mbjeshovës" arrin në 1, 5 - 2 ha. Muri rrethues, ruhet në një gjendje të mirë dhe në të gjithë gjatësinë duke ndjekur konturet e majës së kodrës. Në plan, "Kalaja e Mbjeshovës", ka formën e një trapezi të ç’rregullt. Fortifikimi është i dyfishtë i formuar nga një mur i brendshëm përforëcues duke shërbyer në të njëjtën kohë si shkallë dhe si vend vrojtimi për ushtarët. Në anën lindore ndodhen 3 kulla dhe një hyrje. Dy anësoret janë gjysëmrrethore ndërsa ajo e mesit ka formë katrore, (Fig 5 dhe Fig 6).





Fig.5; 6. Pamje e e dy prej kullave

Kulla tjetër ndodhet në anën perëndimore dhe ka formë katërkëndore por me përmasa më të vogla se kulla katërkëndore e krahut lindor. Në këtë anë pranë kullës, ndodhet një hyrje. Gjithashtu kalaja është e pajisur edhe me tre hyrje të tjera, një në anën veriore dhe dy të tjera në anën jugore. Nga ky vëzhgim një ditor u përftuar një planimetri e re e objektit, u bënë fotografi të reja dhe u përcaktuan kordinatat gjeografike me GPS.



Kisha e Shën Mërisë në Sinjë


Në fshatin Sinjë të rrethit Berat në një faqe shkëmbore të malit ndodhen dy shpella. Njëra prej shpellave është e madhe, e gjerë dhe e punuar në pjesën e brendëshme. Ndërsa shpella tjetër është më e lartë dhe më e ngushtë. Në shpellën e dytë ndodhet kisha heremite e Shën Mërisë. Kjo kishë me përmasa të vogla, qendron e mbështetur në terrenin shkëmbor të kodrës dhe në faqet e shpellës, (Fig. 7). Pamje e përgjithshme e kishës. Faqja e jashme e kishës është e ndërtuar me gurë gëlqerorë, të vegjël e mesatarë, të punuar dhe të lidhur me llaç. Kati i parë i ndërtesës mbështetet në faqen shkëmbore dhe kryen funksionin e një bazamenti nivelues për ambientet e sipërme të kishës. Gjysma e çatisë është e futur në shpellë kurse pjesa tjetër qendron jashtë shpellës. Kjo e fundit është ndërtuar me tjegulla dhe faqe të brendshme druri.


Fig.7. Pamje e përgjithshme e kishës

Kisha është e pajisur me një derë të vogël nga perëndimi. Korridori është formuar nga faqja shkëmbore e shpellës dhe faqja e murit. Ky ambient është i ngushtë 0, 30 - 0, 50 m dhe është i pajisur me disa shkallë të gdhendura në shkëmb që të çojnë në ambjentet e kishës, të cilat ndodhen në një nivel më të lartë se hyrja. Në pjesën perëndimore kisha është e pajisur me tre dritare të përmasave mesatare që shërbejnë për ajrim dhe ndriçim. Një dritare e katërt ndodhet në faqen jugore, ku ndodhet edhe ambienti i parë që shërben si pronaos. Ky ambient i ulët është i pajisur me një dritare dhe me tre shkallë që të çojnë në ambientin e dytë, i cili shërben si vend për altarin. Ky është ambienti më i mbyllur, ku si faqe rrethuese përveç pjesës shkëmbore shërben edhe muri. Ambjenti i tretë, ai veriori, është më i vogël, dhe ka shfrytëzuar tërësisht faqet shkëmbore të shpellës. Në faqet e brendëshme të mureve të kishës viihen re mbetje të degraduara të pikturave murale të dikurshme murale (Fig. . Ndër motivet kryesore dekorative të afreskeve janë ato gjeometrike. Në disa pjesë të mureve dallohen mbetje të mbishkrimeve bizantine.

Fig. 8. Mbetje të pikturave murale

Kisha vazhdon ende të përdoret nga besimtarët e zonës, si për ceremonitë fetare ashtu edhe si vend lutjeje. Gjithashtu kisha dhe ambienti rreth saj shfrytëzohet për festimin e 15 Gushtit, që konsiderohet si festa e Shën Mërisë. Në këtë ditë besimtarët mblidhen dhe festojë së bashku, (festë kjo që festohet në të gjitha kishat e Shën Mërisë).



Kisha e Shën e Premtes në Sinjë


Rrënojat e kishës së Shën e Premtes ndodhen në fshatin Sinjë. Kjo është një kishë e vogël, njënefëshe (me përmasa afërsisht 10 x 6 m), në formën e një kapele. Apsida nga jashtë ka formë rrethore kurse nga brenda formë trapezi. Monumenti është në gjendje rrënojë, muret ruhen deri në lartësi 0, 30 m -1, 20 m, por edhe ajo pjesë e ruajtur është rindërtuar në mënyrë jo profesionale nga banorët lokalë. Për rindërtimin e mureve janë përdorur gurë lumorë dhe shtuforë të përmasave mesatarë dhe të vegjël (Fig. 9). Gjurmë të fragmenteve arkitektonike dekorative në këtë kishë mungojnë.

Fig. 9. Pamje e rënojave të kishës së Shën e Premtes

Kjo kishës e vogël mund të përfaqësojë një monument të periudhës së vonë Osmane, megjithatë informacionet historike dhe arkeologjike në këtë rast nuk janë të plota në mënyrë të tillë që të mund të përcaktohej një datim i saktë i objektit në fjalë. Sipas banorëve të zonës, kisha ka qenë në përdorim deri në vitet 1997, kohë në të cilën është shkatërruar dhe ka dalë jashtë funksionimit. Në ditët e sotme përdoret si vend i shenjtë, ku besimtarët vijnë dhe ndezin qirinjë si dhe sjellin objekte për ti bekuar. Kisha është rindërtuar nga pronari i tokës, Petraq Laçka, i cili pohon se e ka ringritur me të njëjtët gurë dhe ka ndjekur formën e mëparshme arkitektonike të objektit. Kisha e Shën e Premtes njihet nga banorët e zonës si "manastir", pavarësisht përmasave të saj të vogla.



Gradishta e Balibardhës


Kalaja e Balibardhës e quajtur ndryshe dhe Gradishta e Balibardhës, ndodhet midis fshatrave Qereshnik e Balibardhë të rrethit Berat, në majën e një kodre me lartësi 692 m mbi nivelin e detit. Kodra mbi të cilën ndodhet kalaja ka pozitë dominuese mbi fshatin Janicë. Në jugperëndim kalaja shikon luginën e lumit Osum, në perëndim fushën e Myzeqesë, në veri malet e Sulovës, ndërsa në juglindje ndodhet masivi i Tomorrit, (Fig. 10).


Fig. 10. Pamje e kodrës së kalasë

Gjatë ekspeditës përnjohëse të projektit FoAP në fortifikimin e Gradishtës së Balibardhës, u arrit të ndiqej pjesërisht linja e murit fortifikues të kodrës, kjo për arësye vështirësive që ofronte terreni, kryesisht bimësia e dendur. Kjo arësye e fundit pengonte gjithashtu kontrollin për gjetje sipërfaqësore të territorit të rrethuar të fortifikimit. Linja e ruajtur e murit ndjek konturet e majës së kodrës. Muri është i ndërtuar me blloqe ranor të gatshëm, në formë izodomike me përmasa mbi 1, 30 m x 0, 80 m x 0, 30 m, (Fig. 11).

Fig. 11. Mbetje e linjës së murit

Gradishta e Balibardhës paraqitej në gjendje jo të mirë për shkak të faktorëve natyrorë, të tillë si rrëzimi i gurëve, vegjetacioni por gjithashtu edhe gërmimet klandestinë të viteve të fundit, gjurmët e të cilave duken në të gjithë sipërfaqen e majës së kodrës. Sipas burimeve gojore të fshatarëve të zonës, por edhe nga vëzhgimi ynë paraprak, kjo kala i është nështruar gërmimeve klandestine në anën lindore të saj si dhe në brendësi të mureve ku u evidentua një gropë e përmasave 3 m x 3 m.




Mbolan


Kalaja e Mbolanit ndodhet një kodër, në të majtë të rrugës Berat-Sinjë. Linja e mureve rrethuese është shumë e qartë me sy të lirë dhe ndjek konturet e kodrës. Muret e kalasë së Mbolanit rrethojnë një sipërfaqe prej 3 ha. Muri rrethues është i ndërtuar me blloqe gurësh gëlqerorë në ngjyrë gri, të cilat kanë formën e shtresave gëlqerore. Përmasat e tyre variojnë nga 0, 30 m x 0, 30 m në 2,50 m x 0,90 m. Linja e mureve ruhet në një lartësi prej 0, 50 m dhe në disa raste edhe më tepër, (Fig 12).


Fig. 12. Linjë e ruajtur muri

Në ambientet e brendëshme të kalasë u evidentuan gjurmë të një stere uji, në formë rrethore, si dhe disa ambiente të tjera të papërcaktuara të cilat mbase kanë lidhje me godina banimi. Ambiente të tjera ruhen edhe në anën Lindore, jashtë murit rrethues. Në sipërfaqe ka gjurmë te shumta qeramike, të cilat janë kryesisht tjegulla e parete qeramike. Megjithëse muret e kalasë së Mbolanit ruhen në gjendje relativisht të mirë, vendbanimi shpesh herë i është nënshtruar gërmimeve klandestine dhe marrjes së gurëve për material ndërtimi. Gjatë kësaj ekspedite pavarësisht vështirësive që ofronte bimësia e dendur u arrit të krijohej një planimetri e re e këtij vendbanimit të fortifikuar.

vazhdim....
Ura e Velabishtit


Ura e Velabishtit është ndërtuar në mesin e shekullit të 18-të nga Ismail Pashë Velabishti, sundimtar i sanxhaqeve të Vlorës dhe Delvinës deri në vitin 1764. Kjo Urë ndodhet prara qytetit të Beratit dhe lidh këtë qytet me zonat përreth. Monumenti i ndërtuar me gurë gëlqerorë ka një arkitekturë simetrike me tre harqe, dy dritare shkarkuese dhe një kurriz në kyçin e qemerit kryesorë. Në qendër të kompozimit ndodhet qemeri me hapësirë drite 11 m, në formë segmenti rrethor. Në bregun e djathtë ndodhet një qemer më i vogël i tipit shigjetë, ndërsa në bregun e majtë një qemer tjetër çerek rrethor, (Fig 13).



Fig. 13. Pamje e përgjithshme e urës



Fillimisht pjesa kaluese e urës ka qenë e pjerrët. Kjo pjerërrësi është zbutur gjatë kohës duke e mbushur kalldrëmin në të dyja pjesët e brigjeve. Në kohën kur funksioni i saj filloi të rritej, dhe nga një urë karvanesh u shndërrua në urë për kalimin e automjeteve, u zmadhua edhe gjerësia e saj. Në gjendjen e sotme ura e Velabishtit është përshtatur për trafik automjetesh të tonazheve të ndryshme, kalimi i shpeshtë i të cilëve ka shkaktuar prishjen e monumentit. Gjendja fizike e urës nuk është e mirë dhe shpesh përdoret nga banorëve e zonës si vend për grumbullimin e mbeturinave.



Ura e Vokopëlës


Në fshatin e Vokopolës, mbi përroin e Çoragjafit, pranë burimit të "Ujit të Zi”, ndodhet Ura e Vokopolës. Kjo urë mendohet të jetë ndërtuar gjatë kohës së Ali Pashë Tepelenës dhe ka shërbyer si pikë e rëndësishme në lidhjen e luginës së Osumit me luginën e Vjosës. Degëzimi i cili lidhte Beratin me Tepelenën kalonte nëpër këto fshatra; Vokopolë-Çorgjaf-Qafa e Gllavës-Luftinjë-Memaliaj. Ura e Vokopolës është një urë guri me qemer të madh, me segment rrethor dhe me dy dritare shkarkuese. Ura është 43 m e gjerë, ka tre harqe dhe dy kamare, (Fig. 14).


Fig. 14. Pamje e urës së Vokopolës

Kalldrëmi i urës së Vokopolës është realizuar me pllaka gurësh të zinj, të vendosur këlliç ndërsa qemeri është i ndërtuar me dy rreshta gurësh. Ura e Vokopolës është një nga urat më të mëdha, më monumentale dhe më të ruajtura të këtij rajoni. Monumenti është restauruar kohët e fundit dhe është në shërbim të banorëve të zonës përreth.



Kalaja e Plënckës, Vokopolë


Kalaja e Vokopolës ose "Kalaja e Plënckës" e cila njihet në popull si Kalaja e Ali Pashë Tepelenës, ndodhet në një kodër në veri-perëndim të fshatit Vokopol të rrethit Berat. Ky fortifikim ndodhet mbi një kodër 765 m mbi nivelin e detit. Gjatë ekspeditës përnjohëse të projektit FoAP në kalanë e Vokopolës, u vu re shkatërrimi pothuajse i plotë i mureve të kalasë aq sa ishte e pamundur të ndiqej ndonjë fragment i linjës së dikurshme të murit rrethues, (Fig. 15).




Fig. 15. Mbetje gurësh nga shkatërrimi i Kalasë

Sipas banorëve lokalë, gurët e kalasë janë marrë dhe shfrytëzuar nga ish – Kooperativa e bujqësore. Rrënojat e mbetura të mureve vazhdojnë ende të shfrytëzohen për ndërtim nga banorët lokalë. Rasti më i dukshëm ishte ndërtimi i staneve që ndodhen pranë vendit të kalasë me gurët e marrë nga shkatërrimi i këtij objekti.



Xhamia Vokopolë


Xhamia e Vokopolës ndodhet në qendër të fshatit me të njëjtin emër. Ky monument në vitet 1967-1968 e ka humbur funksionin e monumentit të kultit duke u kthyer në depo për mbajtjen e prodhimeve bujqësore. Pas viteve 1990 monumenti rifilloi të funksionoj si monument kulti. Arkitektura e sotme e monumentit paraqitet e ndryshuar, kështu dritaret e faqes perëndimore dhe lindore janë bllokuar, ndërsa minareja është shkatërruar (Fig.16).

Fig. 16. Pamje e përgjithshme e Xhamisë


Ambienti i brendëshëm ka pësuar gjithashtu ndryshime, dyshemeja është shkatërruar ndërsa muret janë i lyer me qëlqere të bardhë duke zhdukur çdo gjurmë të afreskeve ose mbishkrimeve të mëparshme. Kupola e xhamisë është e vogël, në formë gjysëm rrethore e ndërtuar me tjegulla. Ka shumë mundësi që këto ndryshime të jenë bërë në fazën e kthimit të monumentit në depo, gjatë periudhës së qeverisjes komuniste. Sot ky monument paraqitet në gjendje jo të mirë dhe kërkon ndërhyrje të menjëhershme restauruese (Fig. 17).

Fig. 17. Ambientet e brendëshme të xhamisë



Kisha në Bilç

Në fshatin Bilç, shumë pranë qytetit të Beratit, në faqet e një kodrine ndodhen gjurmët e një qendre arkeologjike. Sipas raporteve të Sami Starovës dhe banorëve të zonës, aty ndodhet një kishë paleokristiane.
Kodra ka një pozicion të mirë, duke parë nga qyteti i Beratit dhe rruga nacionale Berat-Përmet. Në njërën faqen të kodrës të njohur më emrin "Dy Lisat" ndodhen gjurmë rrënojash arkeologjike. E gjithë kodra, sikurse dhe kodrat e tjera përeth janë të mbjella me ullinj.
Gjurmët e ruajtura të gurëve dhe të tjegullave ndjekin dy linja të drejta muresh. Pjesa tjetër e gurëve janë lëvizur dhe grumbulluar në një vend.
Mbi sipërfaqe u vunë re me shumicë fragmente tjegullash, (Fig. 1 Megjithatë është ende e pamundur që të flitet për ekzistencën e një monumenti të tipit kishë.


Fig. 18. Grumbuj gurësh dhe tjegullash




Kisha e Shën Mitrit në Drobonik

Fshati Drobonik ndodhet vetëm 5 km në jug të qytetit të Beratit, përgjatë rrugës Berat-Përmet. Në qendër të këtij fshati ndoshet kisha e Shën Mitrit e cila prezanton një kishë me përmasa të mëdha, me tre nefe të ndara me tre kolona të larta me harqe, (Fig. 19).

Fig. 19. Pamje e Kishës

Gjatë periudhës së socializmit, me ndërtimin e fermës bujqësore, ky monument është shndërruar në magazinë të kooperativën bujqësore. Ky transformim ndryshoi strukturën dhe funksionin e kësaj kishe. Hyrja kryesore u shkatërrua, pronaosi u mbyll nga naosi me një mur duke krijuar një ambjent më vete. Gjthashtu u mbyll dhe hyrja në pjesën jugore duke lënë në funksionim vetëm hyrjen veriore. Në faqet e brendshme dhe të jashtme ka ndërhyrje të shumta. Afresket janë zëvendësuar nga shkrime parullash me formula komuniste. Suvaja e pjesës së brendshme duhet të jetë e gjitha ndërtim i ri duke zhdukur në këtë mënyrë ç’do gjurmë të fazave më të hershme të këtij monumenti.

Fig. 20. Pamje gjatë restaurimit

Kisha është duke u restauruar nga Metropolia Ortodokse Autoqefale (Fig. 20). Fatkeqësisht restaurimi i saj nuk po bëhet në bashkëpunim me Institutin e Monumenteve të Kulturës, faktor ky i cili mund të kushtëzojë prishjen e formës origjinale e autentike të tij, ç’farë nënkupton dhe humbjen e rëndësisë historike të këtij monumenti.



Varri Monumental "te lisi" në Breg të fshatit Peshtan

Ky varr monumental ndodhet në fshatin Peshtan, rreth 1, 5 km larg tij, në një zonë kodrinore, në vendin e quajtur "Bregu i Lisit".

Fig. 21. Pamje e përgjithshme varrit

Kjo zonë ndodhet në kodrat në rrëzë të malit Tomorr. Varri përbën një ndërtim të nëndheshëm në formë katërkëndëshe, që mbulohet me qemer cilindrik. Hapsira e brendshme e tij ndahet nga një mur në dy ambjente, nga të cilët njëri shërbente si paradhomë e tjetri si dhomë varrimi. Në faqen perëndimore të varrit ndodhet hyrja e bllokuar nga jashtë me një pllakë guri monolite. Të dy hyrjet mbulohen me arkitrarë guri ranor. Muret e varrit janë ndërtuar me gurë ranorë me lidhje llaçi ndërsa për ndërtimin e qemerit janë përdorur gurë çmërçi. Në pjesën e brendëshme muret janë suvatuar me një shtresë llaçi, ku mbizotëron qëlqereja. Pjesa e tavanit është e harkuar dhe ka si dekor një linjë të hollë me tulla (Fig. 22).

Fig. 22. Hapësira e brendëshme e varrit


Mbi sipërfaqe ka gjurmë qeramike megjithëse në arealin përreth nuk ka asnjë gjurmë të ndonjë qendre tjetër arkeologjike.
Objekti nuk ruhet në gjendje të mirë. Thellësia maksimale e ruajtur është 1,10 – 2 m, por rënia e dheut ka shkaktuar mbushje të hapsirës së brendëshme. Brenda në varr ka blloqe gurësh të hedhur, shpesh herë këto blloqe janë me përmasa të mëdha.
Plugimi i vazhdueshëm i tokës ka shkaktuar shkatërrimin dhe zhdukjen e çdo të dhëne të mundëshme për monumentin. Sot ruhet vetëm varri monementatl, i izoluar, pa ndonjë lidhje me objekte të tjera arkeologjike. Një rol negativ luan edhe lagështira, e cila shkakton degradimin gradual të monumentit si dhe gërmimet e vazhdueshme klandestine.



Kalaja e Peshtanit

Gradishta e Peshtanit ndodhet midis fshatrave Peshtan e Vërtop të rrethit Berat. Në këmbët e kodrës mbi të cilën ndodhet fortifikimi i Gradishtës së Peshtanit kalon lumi i Osumit. Kalaja ndodhet në majën e kodrës duke rrethuar një sipërfaqe prej 2 ha. Gjatë ekspeditës përnjohëse të Neritan Cekës në vitet 1970, në këtë vendbanim janë evidentuar gjurmë muri të cilat ruheshin nga 15 m -1, 10 m lartësi. Sipas banorëve të zonës, muret rrethuese kanë qenë të dukshmë në pjesën e sipërme të kodrës, por edhe gjatë faqeve anësore të saj. Gjatë ekspeditën përnjohëse të projektit FoAP në bashkëpunim me drejtorinë rajonale të monumenteve të rrethit Berat u vëzhgua edhe Kalaja e Peshtanit, situata e të cilës nuk shfaqej e njëjtë me informacionin e dhënë nga N. Ceka. Shkatërrimet e vazhdueshme që i kishin ndodhur këtij objekti e bënë të pamundur identifikimin e gjurmëve të mureve rrethuese. Shaktërrimi përfshin marrjen e materialeve për rindërtime por nuk përjashtohen edhe gërmimet klandestine. Nga ky monument ruhen disa gjurmë llaçi të shpërndara në të gjithë sipërfaqen e kodrës.

Fig. 23. Fragmente gjetjesh sipërfaqësore

Mbi sipërfaqe u vunë re fragmente të shpeshta qeramike, kishte grumbuj të mëdhenj me fragmente pitosash e amforash, të cilat shpesh herë formonin dhe enë të plota (Fig. 23). Këto fragmente ishin të dukshme në të gjithë sipërfaqen e kodrës, por në numër shumë më të madh dhe më të shpeshta ishin në pjesën e sipërme të kodrës.



Teman

Gjatë rrugës nacionale Berat-Përmet, pranë fshatit Tërpan, në lindje të tij ndodhet fshati Teman. Sipas Sami Starovës, në një kodër, në vendin e quajtur "Bregu i Alies", pranë kabinës elektrike gjenden gjurmët e një kalaje antike. Ishte kjo arësyeja që projekti FoAP vëzhgoi këtë qendër. Mbas një bisede me banorët e zonës dhe grumbullimit të informacionit gojor u vizitua vendbanimi. Maja e kodrës, e njohur prej banorëve edhe si "Bregu i Kalasë", i është nënshtruar punimeve të vazhdueshme bujqësore. Në sipërfaqe nuk u vu re asnjë gjurmë muri. Sipas banorëve, para disa vitesh përreth zonës viheshin re fragmente muri, të cilat janë shkatërruar me qellim marrjen e materialit të ndërtimit. Në sipërfaqe u gjetën fragmente të shpeshta qeramike, kryesisht grykë e funde pitosash. Sipas banorit Haki Zakaj, shumë pranë shtëpisë së tij, janë gjetur disa varre me pllaka guri shtufor. Në shtëpinë e tij gjendet një pitos 0, 80 m i lartë, 0, 58 m i gjerë, me gjurmë të mëdha djegieje, pa ndonjë shenjë ose vulë, (Fig. 24).

Fig. 24. Pitos i gjetur në shtëpinë e një banori lokal

Ky pitos është gjetur në vendin ku duhet të ketë ekzistuar dikur "kalaja e Temanit".
Vëzhgimi sipërfaqësor i kodrës dhe mungesa e nje linje të dukshme muri nuk tregojnë për eksistncën e dikurshme të një kalaje. Megjithatë gjetjet e shpeshta të qeramikës janë një e dhënë e rëndësishme për ekzistencën e një qendre të banuar në këtë zonë.



Dimal

Qyteti Antik i Dimalit ndodhet në fshatin Krotinë në një kodër të vogël përgjatë rrugës që të çon në Allambrer (Fig. 25).

Fig. 25. Kodra e Dimalit

Në anën jugore të kalasë, në horizont shihet kalaja e Mbjeshovës, në perëndim qyteti i Fierit ndërsa në jug-përëndim ndodhet Margëlliçi. Kjo qendër megjithëse është përcaktuar monument kulture i mbrojtur nga shteti nuk ruhet në gjendje të mirë. Rastet e marrjes së gurëve për material ndërtimi edhe pse jo të shpeshta ndikojnë në shkatërrimit gradual të monumentit.

Fig. 26. Shëtitorja Nr. 2. e Dimalit

Të treja shëtitoret e kësaj qendre antike edhe pse ruhen fizikisht janë të mbuluara me vegjetacion të dendur (Fig. 26). Në pjesë të veçanta të monumenteve vihet re rënia e blloqeve të gurëve. Një problem jo pak i rëndë është edhe punimi i vazhdueshëm i Kodrës.



Kisha e Shën Mërisë në Vokopolë

Kisha e Shën Mërisë, ndodhet në fshatin Vokopolë të Urës Vajgurore. Ky monument i përket periudhës së vonë osmane. Kisha ka formë drejtëkëndore, me tre nefe dhe me një hajatë. Teknika e ndërtimit është shumë e thjeshtë, me gurë të bardhë e gri të punuar dhe të lidhur me llaç. Është e pajisur me 4 dritare në faqet anësore, veriore, e jugore si dhe me dy dritare në faqen perëndimore. Përveç hyrjes kryesore në anën perëndimore, që të çon në pronaos dhe më pas në naos, ndodhen edhe dy hyrje të tjera anësore, njëra në anën veriore dhe tjetra në atë jugore. Dyshemeja e kishës është e ndërtuar me rasa gurësh gëlqerorë. Apsida është gjysëm rrethore, pjesa e brendshme e saj është e pajisur me një shkallë që e vendos në nivel më të lartë se naosi. Në pjesën e jashtme apsida ka formë 6 këndore. Në qendër të apsidës ndodhet një dritare e vogël drejtëkendore që shërben për dritë dhe ajrim. Pranë apsidës ndodhet diakonikini dhe protezisi të cilat janë të pajisura me kamare dhe me një dritare të vogël në pjesën e sipërme (Fig. 27).

Fig. 27. Kisha e Shën Mërisë


Kjo kishë është një kishë varrezë. Varret më të hershme datojnë në fillim të shekullit të 20-të ku mbizotërojnë ato të para periudhës së luftës së dytë botërore. Monumenti ka vazhduar të funksionojë si një kishë varrezë gjatë periudhës së Komunizmit si dhe pas viteve 1990. Sot për arsye të mungesës së hapësirës nuk vazhdojnë të kryhen varrime.



Ura e Kaurit ose Ura e Frëngut

Ura e Kaurit ndodhet në fshatin Poshnjë, 500 m nga rruga automobilistike Urë Vajgurore-Berat. Gjurmët më të hershme të ndërtimit të urës i përkasin periudhës Romake të vonë. Funksioni i saj kryesor ka qenë lidhja e bregdetit me pjesën e brendshme të Shqipërisë. Ura ka shërbyer për kalimin e karvaneve dhe qerreve që vinin nga Apollonia dhe Vlora në drejtim të Beratit. Kjo është ura e parë e ndërtuar në luginën e Osumit.
Gjatë ekspeditës përnjohëse të projektit FoAP, u vu re se Ura, e ashtuquajtur "Ura e Frengut" ose "Ura e Kaurit" ruhet në gjendje mesatare. Për shkak të ndryshimit të shtratit të lumit dhe kushteve të reja të jetesës, kjo urë e ka humbur funksionin e saj të dikurshëm (Fig. 2.

Fig. 28. Ura e Frëngut

Sot kjo urë ndodhet në oborrin e një shtëpie private dhe është e rrethuar me gardh telash, duke penguar në këtë mënyrë vizitueshmerinë e monumentit.

Kanina e njerezve te medhenj
--------------------------------------------------------------------------------
KANINA E NJEREZVE TE MEDHENJ

Kanina - Treva e njerezve te medhenj, e fiseve te shquara. Nga muret e Kalase, shpaloset historia 3000-vjecare e kesaj qendre te banuar, qe eshte me shume se nje thesar per kombin. Aty ne ate kala, perzihet lashtesia e qytetit, trimeria e Gjergj Arianitit, zgjuarsia dhe shpata e hekurt e Donika Kastriotit, trimeria dhe bukuria e princeshes Rexhina, qe luftoi me turqit dhe u mbulua me dheun e Himares ne Korfuz, ku prehet edhe sot. Nga kjo vater dolen 5 kryeministra, qe drejtuan edhe Perandorine Osmane, qe sot prehen aty, ne sheshin e Teqese. Kanina eshte vendlindja e familjes se Ismail Qemalit, qe ngriti flamurin e shpalli Pavaresine e Shqiperise. Kanina, eshte legjenda e trimerise, e bukurise. Ajo eshte nje trup edhe me Vloren, ku here ka qeverisur Kanina, here Vlora, asnjehere te dyja bashke.



Kalaja dhe veprat e tjera...

Kanina dhe Kalaja, kane nje ditelindje. Ky tempull i hershem rrefen per bemat e kesaj treve, te intelektualeve, qe kane bere epoke ne periudhen qe kane jetuar. Sipas literatures, Kanina permendet per here te pare nga gjeografi Ptolemeu qe ka jetuar ne Greqine e vjeter ne Aleksandri, ku nga qendrat e banuara permendet edhe Kionina.

Kalaja

Kush eshte ngjitur ne kala, ka shijuar bukurine e rralle nga kjo pike vertet strategjike, nga ku sheh si ne pellembe te dores Karaburunin, Sazanin, gjiun dhe vete qytetin e Vlores. Historianet vene theksin tek nje e vertete historike teksa permendin Kalane e Kanines, se kjo kala eshte e lidhur me historine e tere vendit. Kjo histori starton qysh nga luftrat iliro-romake deri ne Luften e Dyte Boterore. Lufta e Vlores e kishte epiqendren ne kete kala, ku ishin garnizonet me te forta te pushtuesve italiane dhe aty u be qendresa me e madhe. Nga vlerat ndertimore, gjurmet arkeologjike flasin qarte se i perket periudhes ilire, se eshte bere rikonstruksioni ne periudhen bizantine te Justinianit. Kanina ndodhet ne listen e rindertimeve te kalave ne kete periudhe. Edhe ne periudhen osmane, provohet te jete bere nje rindertim i saj, pasi duken fragmentet e gurit, aty jane te shkallezuara edhe ndertime te tjera. Kalaja, eshte pika dominante e zones se ulet te Vlores. Interesantja qe eshte vene re nga specialiste te Monumenteve te Kultures dhe arkeologjise, eshte lidhja ne vije te drejte edhe me fortesa te tjera te ndertuara. Nga kjo kala, sheh Kalane e Kropishtit, nga ajo e Kropishtit sheh kalane e Amntias. Ato kane nje strukture ndertimi, nga ku luftetaret e nje shteti apo te nje fisi merreshin vesh sa here shfaqej rreziku. Per Kaninen te flasin faktet, historia e shkruar, gjurmet e hershme, flet edhe kalinjoti me i ri, qe e di historine e fshatit te tyre ne pellembe te dores. Por per te sjelle argumentet historike qe do te shpalosin ne kete dossier, ku flene 30 shekuj, folem me drejtorin e Muzeut te Vlores, Novruz Barjami. Ai e nis biseden me disa zbulime te kohee te fundit, qe eshte nje gurore antike ne preher te malit te Shashices, gurore e njejte me guroren e Grames. Aty duken blloqe te medha te gurit. Forma e tyre ka cuditur edhe studiues te huaj, qe ende nuk kane marre pergjigjen e pyetjes, se si jane transportuar e vendosur ne hyrjen e portes se kalase, por edhe ne hyrjen jugore te popullit.

Ne lagjen "Kapllanaj", ne perrua, jane zbuluar dy kollonata, me permasa shume te medha, qe hedhin drite per nje kishe shume te vjeter, ndoshta nga me te vjetrat ne vendin tone. Prane Kalase shohim gjurme te nje rruge kalldremi, qe daton periudhen romake, shume interesante, qe plotesojne pamjen antike te kesaj qendre banimi. Para dy vjetesh, nje ekspedite qe germoi ne Kanine zbuloi germadhat e nje Manastiri shume te madh, Manastirit te Kolgjerit. Aty faktohet se ne brendesi te tij ka pasur edhe shkolle per prifterinjte. Ne afersi ka edhe disa shpella qe duken qarte edhe sot, qe kane qene te banuara nga njerezit. Keto gjurme, te tjera qe lidhen me qeramiken, formen e tyre, flet qarte per vazhdimesine e jetes edhe ne mesjeten e hershme.



Rexhina, princesha e Kanines...

Kanina, kjo treve me nje bukuri perrallore, kjo fortese e luftrave te te gjitha koheve, qendrese e principatave shqiptare, ka pasur edhe nje princeshe, Rexhinen. Ajo vjen deri ne ditet e sotme permes legjendave, kengeve qe i ka thurur populli, dhe emri i saj eshte skalitur ne nje krua, cezme, mal, rruge... Nga literatura e shfletuar, ciceronet e kalase se Kanines, qe flasin ne shume muze te botes, tregojne se Kanina iu dha fisit te Bashajve si prike, bashke me qytetin e Vlores dhe te Beratit. Kjo familje

e madhe ia dhuroi Rexhines, princeshes se Kanines se Vlores. Jo vetem historianet, por edhe kalinjotet e sotem te tregojne nje histori shume interesante, qe lidhet me qendresen e kesaj princeshe ne vitin 1417, kur u pushtua Vlora dhe Kanina. Kronistet e kohes, turq dhe vendas, flasin per luftime te ashpra, qe ajo nuk mundi t'i perballoje deri ne fund. Por, nuk u dorezua. Rexhina, sebashku me 400 besnike te saj, beri qendresen e fundit ne kalane e Gjon Pocarit dhe vendosi qe te largohet. Ajo urdheroi besniket qe t'i mbushnin kuverten e anijes me dhe nga Himara. Me ate dhe te tokes se saj, ajo la amanetin qe ta mbulonin kur te vdiste. Dhe vertet ashtu u be.

Sikurse shprehet drejtori i muzeut, Novruz Barjami, kohet e fundit, eshte zbuluar varri i saj ne Korfuz. Ai shpreson qe shteti shqiptar do te beje nje varr sikurse e meritonte kjo princeshe e bukur dhe luftetare.

Rexhina, nuk vjen thjesht si legjende ne kete treve. Shekujt e kane perjetesuar ate tek cezma e zonjes mbi Kanine, burimi i Zonjes ne Igumenice, perroi i Rexhines ne Rradhime, shkembi i Zonjes ne Llogara etj. Kjo tregon se sa e respektuar ka qene kjo princeshe hyjneshe. Edhe ne ditet e sotme, degjohet te kendohet kenga kushtuar Rexhines. Ja disa nga vargjet.

Hedhur kryet, shami perzi,

Po shkon Zonja ne Misi

Ku na ke ate mbreteri

Ma mur turku me grabi

Mbet Ulqina ne varferi.



Gjergj Arianiti, vajza e tij Donika, dhendri Skenderbeu.

Gjergj Arianiti, perfaqeson nje nga familjet me te medha shqiptare qe i perket viteve 1200, se bashku me Kastriotet. Arianit-_ishin zoterimet e tyre qe arrinin deri ne Himare. Studiues te huaj e kane vleresuar si nje nga familjet me te medha europiane.

Duke shfletuar historine, gjen nje fakt te cuditshem, koincidencen mes Gjergj Arianitit dhe Skenderbeut. Arianiti kishte te njejtin fat sikurse dhendri i tij i ardhshem, Gjergj Kastrioti. Rrembehet i vogel, shkon ne shkollat turke per jenicere dhe kur rriten, vihen ne krye te kryengritjeve te shqiptareve te jugut. Ne Kanine, Gjergj Arianiti ngriti qendren e tij administrative. Gjergj Arianiti do t'ia jepte pa hezitim vajzen e tij, Doniken, Skenderbeut dhe pritjen e pare do ta bente ne Kanine.

Donika, bija e Kanines, nusja e Skenderbeut.

Martesat mes principatave shqiptare ishin te natyrshme, ishin nje strategji. Donika njihej si vajze e zgjuar, me karakter te hekurt. Marin Barleti e permend ate si nje grua te zgjuar qe i shkonte per shtat trimerise se Skenderbeut dhe s'kish si te ishte ndryshe vajza e Gjergj Arianitit. Ne nje gravure qe vjen deri ne ditet e sotme, vajza e Kanines, Donika, e veshur me kostumin e Kanines, pasqyron edhe nje fisnikeri te shkalles se larte.

Ardhja e Skenderbeut dhender. Prishet tradita e Laberise; ne vend te bishtit i vene koken.

Legjenda ka ardhur deri ne ditet e sotme dhe kalinjotet tregojne se si ka ardhur Skenderbeu per te bujtur ne familjen e Arianiteve ku do te shihte per here te pare Doniken, gruan e tij te ardhshme. Skenderbeu erdhi nepermjet lumit te Vlores i shoqeruar nga nje hordhi shume e madhe me kuaj. Kaluan vaun dhe pine uje ne cezme, duke u vene edhe emrat qe njihen sot; vau dhe cezma e Skenderbeut. Pritja ka qene madheshtore. Legjenda thote se me pare ju dhane ushqimin kuajve qe kishin sjelle dhendrin dhe trimat qe e shoqeronin, per te mberritur tek ceremonia, qe mendohet te jete shtruar tek nje kishe nga me te hershmet, ne afersi te Orikut. Aty u be pritja dhe u vendos kurora e ciftit. Emocionant ka qene casti kur Skenderbeut i eshte vene koka perpara dhe jo bishti, sikurse e kishte zakon Laberia.

- Perse keshtu? - u eshte drejtuar ai te zoteve.

- Sepse nderojme koken, mencurine, trimerine tuaj, i madhi Skenderbe.

Pas kesaj ceremonie, ne Berat u be dasma, per te shkuar me pas ne Kruje, kryeqytetin e vendit dhe per te mbjelle sipas zakonit ullinjte, qe edhe sot i quajne ullinjte e Skenderbeut.



5 kryeministra, djem te Kanines



Eshte nje fakt kuptimplote, qe nuk gjendet ne asnje treve tjeter. Drejtori i muzeut, Novruz Bajrami, fakton se nga Kanina kane dale 5 kryeministra. Ishin nga i njejti fis. Ata kane drejtuar edhe perandorine osmane. Kjo nuk eshte legjende, por nje e vertete. Madje edhe varret i kane ne Teqene e madhe ne fshat, qe konsiderohet edhe si vend i mire. Sidoqe i perket nje periudhe te mevonshme, teqeja, qe daton vitin 1500 dhe qe mendohet te jete ngritur mbi germadhat e nje kishe manastir, eshte edhe vatra ku prehen burrat e medhenj te kombit. Ky objekt kulti ka ngjallur interes dhe eshte trajtuar ne disa botime, sikurse eshte ai per Gjergj Arianitin, i botuar nga Universiteti i Barit, ne librin e Eqerem Bej Vlores per Kaninen, ku citohet shprehimisht se ne dhomen e kesaj teqeje jane varrosur tre kryeministra. Permenden Simon Pasha, Gazi Pasha, te tre me origjine nga Kanina. Edhe ministri i thesarit te Stambollit ne je periudhe kohe te gjate, ka qene nga Kanina.

Po te kemi parasysh argumentin se ata kane qene kryeministra te nje perandorie shume te madhe, perandorise otomane, nje fakt i rralle ky, lehte arrijme ne perfundimin per vlerat intelektuale shume te medha te tyre.

Ishin njerez te medhenj, atdhetare te shquar, qe kane lene amanetet, qe me cdo kusht te varrosen ne vendlindje, ne Kanine. Shqiperia duhet te krenohet me keto figura dhe duhet te beje tratativa me Qeverine turke, per t'i ngritur ne pediestal keto figura te medha, djemte e zote te Kanines. Fatkeqesi eshte cilesuar fakti, qe ne vitin 1975, nuk dihet se per cfare shkaku, eshte demtuar varri i Sinan Pashes, i fundit kryeminister i Perandorise Osmane.



Familja e Vlorajve dhe Ismail Qemali

Familja e Vlorajve ka origjine te vjeter, por edhe me ndikim te madh ne historine e vendit tone. Ajo qe nuk eshte thene deri me sot, por qe faktohet ne studimet e bera, eshte se ky fis eshte vazhdimesi e fisit te Arianitesve. Mjafton te permendim faktin, qe Arianit Mahmuti eshte kaoni i fundit, ndersa Mahmuti eshte i pari i familjes Vlora. Venia e mbiemrit Vlora lidhet nder te tjera edhe me kontributin dhe vlerat qe ka kjo familje pergjate tere koherave. Ismail Qemal Vlora, eshte njeriu me kulture, patriot, qe ngriti Flamurin ne Vlore e shpalli Pavaresine e Shqiperise, eshte kryeministri i pare i Qeverise shqiptare. Populli i Vlores e varrosi kete figure te shquar ne teqe, prane ish-kryeministrave te meparshem, ku ndodhet nje pllake e shkruar ne ate dite te kobshme, jo vetem per Vloren e Kaninen. Me pas, trupi i tij do te vendosej ne lulishten perballe Sheshit te Flamurit, ku u ngrit edhe memoriali.

Nje tjeter personalitet i ketij fisi, eshte edhe Eqerem Bej Vlora, i afert me Ismail Qemalin, packa se kishin kontradikta mes familjeve.

Amaneti i Nermin Vlores dhe ngjashmeria me princeshen Rexhine

Nje amanet jo vetem gojor, por i lene edhe me shkrim i mbeses se Ismail Qemalit, Nermin Vlora, ka cuar ne Kanine nenkryetaren e

Parlamentit, Makbule Ceco, miken e saj, me te cilen ka korrespondence te panderprere. Deshiroj te prehem ne Kanine, ne dheun e te pareve te mi, prane varrit te gjyshit, Ismail Qemalit.

Kaq ka shkruar ne nje mesazh Ambasadorja e Kombit, pervec

Shoqates "Ismail Qemali", te cilin ia ka derguar edhe Makbule Cecos. Kubi Shehu, qe e ka ne pronesi ate vend te shenjte, qe ne fakt i perket jo vetem Kanines, perlotet teksa njihet me amanetin e Nermin Vlores. Ai dhe kalinjotet e tjere e kane takuar aty, pikerisht ne ate vend, kohe me pare, kur erdhi ne Kanine, pa kalane. Aty ka vendosur nje buqete me lule tek pllaka qe percjell faktin historik, varrosjen e Ismail Qemalit nga populli i Vlores dhe i Kanines.

Duke medituar mbi rrjeshtat e ketij mesazhi te pazakonte, duke qendruar mbi ate truall te shenjte, ku prehen njerezit e shquar te Kanines dhe te Shqiperise, arrin ne perfundimin se sa i shtrenjte eshte dhe i mbruajtur me mall dhe deshire per te qene perjetesisht bashke, sa prane njera-tjetres jane princesha Rexhine me Nermin Vloren, packa se i ndajne 500 vjet.

Princesha e Kanines, pasi pesoi disfaten ne lufte, urdheroi 400 trimat qe t-_rrnin dhe nga Himara dhe kur te vdiste, te mbulohej me te. Keshtu ndodhi. Ajo vertet u varros ne Korfuz te Greqise, por shpirti i gruas patriote e luftetare, prehet ne gjirin e tokes se vendit te saj.

Kanina sot

Viziton Kaninen, kalane, dhe perjeton emocionalisht kete pike strategjike me nje bukuri te rralle, prek vlerat qe mbart kjo treve dhe ndihesh keq, qe ky thesar eshte i braktisur.

Drejtori i muzeut, Novruz Bajrami, thote se vetem pak kohe me pare u be i mundur ndricimi i kalase. Qe nga Vlora duket nje gjerdan i arte, qe shpalos nje bukuri te pashoqe, por mungojne investimet. Te lesh ne harrese Kalane e Kanines, eshte njesoj si te ndryshket memorja e Kombit. Ndricimi duhet te rrethoje ate cka ke rregulluar, jo ate qe ke braktisur. Kalinjotet rebelohen disi me kete harrese te shtetit ne te gjitha koherat.

Kalase i kane mbetur vetem fragmenteve te mureve, por ajo duhet ribere. Te ringrihet se paku ashtu sikurse ishte ne vitin 1912, kur Ismail Qemali shpalli Pavaresine. Ishte me mure te plota, ne brendesi te saj kane qene garnizone, banesa. Dikur ishte nje mrekulli. Ne gjirin e kalase se Kanines, qe tashme eshte nje lendine e blerte, mund te besh aktivitete kulturore jo vetem si Vlore, si jugu i vendit, si Shqiperi, por edhe ne shkalle Ballkani, e me gjere. E keshtu, Kanina e lashte sa kjo toke, do te gjallerohej, do te shpaloste vlerat e saj kulturore, atdhetare.

Eshte e pafalshme qe strukturat e shtetit qendrojne indiferente edhe ndaj kerkesave qe ben Muzeu i Vlores, per te perjetesuar ne sheshe e rruge emrat e medhenj te njerezve te famshem te Kanines. Keshtu qendron ne sirtare prej vitesh propozimi per t'i rivene emrin sheshit perpara universitetit "Ismail Qemali" ne Skele, Donika Kastrioti, ashtu sic ka qene ne kohen e regjimit te Zogut. Keshtu edhe per personalitete te shquara te kesaj treve, qe po ju humbet emri, ashtu si ne nje rast edhe varri. Po e perfundojme kete dossier per Kaninen, qe ne fakt, mund ta krahasosh me nje mal gjigant qe megjithese majat i shkojne deri ne re, nuk e sheh kush,

me nje mendim te shprehur nga kalinjoti Petrit Velaj, qe ndryshe

thirret Mandela i Shqiperise. Ai ka bere 35 vjet burg, 20 vjet internim, eshte intelektual me kulture, demokrat i vertete, pa komplekse e ndasi per politiken.

"Kanina, - thote ai, - po ringjallet keto dy vitet e fundit dhe eshte perkujdesja e deputetit te zones, Arben Malaj, qe po zgjon lashtesine e Kalase. Potenca e nje shteti shkruhet tek perkujdesja per vlerat kulturore, atdhetare, qe jane vete memoria e nje kombi. Brezat do te ndeshkojne ata kryeministra e presidente qe kane lene ne harrese Kaninen. Ajo duhet zgjuar, qe emri dhe bemat e saj te mos percillen vetem ne legjenda."

Vlorë: Kërkime arkeologjike pas 50 vjetësh në Amanti

Citim:
“Amantia 2008". Keshtu quhet e ekspedita e perbashket arkeologjike shqiptaro-amerikane, qe ka nisur ditet e fundit, ne Parkun Kombetar Arkeologjik te Amantias, 40 km larg qytetit te Vlores.

Behet fjale per nje bashkepunim mes Institutit te Arkeologjise, Universitetit te Sinsinatit ne SHBA dhe Zyres se Parkut Arkeologjik Amantia-Orikum, financuar nga Qendra per Trashegimine Shqiptare dhe e mbeshtetur nga "Packard Humanite Institute". Ky projekt ben te mundur rikthimin e kerkimeve arkeologjike ne qendren e Amantias, pas nje periudhe rreth 50-vjecare, qe nuk eshte vezhguar.

Nga ana e tij, arkeologu amerikan David Hernandez, i cili eshte pjese e grupit te studiuesve ne kete projekt e ka pare si teper te rendesishem per arkeologjine ne Shqiperi. Projekti konsiston ne ndertimin e hartes topografike me mjete dixhitale, duke percaktuar ne ardhmeri vendin ku do te mund te germohet per te zbuluar ato pasuri, qe koha dhe shekujt kane fshehur nen dheun e Amantias.

Survejimi do te pershkoje murin rrethues te qytetit dhe objektet e tjera arkeologjike, qe jane zbuluar perpara viteve '90. Zbulimet arkeologjike ne kete qender te lashte ilire filluan ne vitin 1949, me nje ekspedite arkeologjike te kryesuar nga Hasan Ceka, Skender Anamali dhe Frano Prendi, te cilet rane ne gjurmet e stadiumit te Amantias, veper e ilireve, ndertuar ne shekullin III p.e.s.

Ne 18 vitet e fundit, kjo eshte ekspedita e pare arkeologjike ne kete qyteze antike, 680 metra mbi nivelin e detit dhe qe pasqyron qyteterimin e lashte ne Ilirine e Jugut.

http://www.kohajone.com/html/artikull_29578.html

Svastika 1900 vjeçare ne Shqiperi

--------------------------------------------------------------------------------

Durrës-Meandri, simboli mitologjik i diellit, i shprehur në formën e kryqit të thyer, svastika, që në shekullin e njëzetë do të përdorej nga nazizmi dhe lidear-i i tij Hitleri , është zbuluar në një mozaik të rrallë nga gërmimet që po kryhen nga specialistë të departamentit të arkeologjisë në Durrës. Sipas shefit të këtij departamenti, Afrim Hoti, i cili po drejton dhe punimet, mozaiku ka një sipërfaqje 7 m², është punuar në bardhë e zi dhe i përket shek. I të e.s, pra me një moshë rreth 1900- vjeçare. Po sipas Hotit, “mozaiku ka në brendësi simbolin e Meandrit ose të diellit në lëvizje”. Ka formën e kryqit të thyer. “Pjesë të këtij simbolli mitologjik janë dhe shenjat e rrufeve. Përreth zonës në të cilën ndodhet mozaiku janë zbuluar dhe afreske floreale që i përkasin të njëjtës periudhë, shek. I të e. s. Mozaiku është në gjendje relativisht të mirë, në një kohë që do të jenë specilaistët e Insitutit të Monumenteve të Kulturës ata që do të vazhdojnë punimet e mëtejshme në këtë mozaik që zbulohet për herë të parë në qytetin e Durrësit”,- shpjegon arkeologu Hoti. Ai shton se punimet do të jenë tepër delikate pasi në fragmente të veçanta të mozaikut ka elementë betoni që duhet të largohen me kujdes për të mos dëmtuar guralecët që ndodhen poshtë tyre. Rreth 70% e mozaikut është në gjendje të mirë. Gurët e zinj nga koha kanë marrë një refleks blu të errët.
Mozaiku doli në dritë nga gërmimet që po zhvillohen për hapjen e themeleve të një pallati në lagjen 11 të qytet